شاهنشاهی ایران: همه دودمان‌ها، گستره، پایتخت‌ها و فروپاشی
شاهنشاهی ایران از ماد و هخامنشی تا اشکانی، ساسانی، صفوی، افشاری و قاجار: گستره، پایتخت‌ها، زمان فروپاشی و اینکه آیا ایران همان پرشیاست.
باز کردن نقشه تعاملی
شاهنشاهی ایران چه بود؟
آنچه در انگلیسی «امپراتوری پارس» (Persian Empire) خوانده می‌شود یک دولت واحد نیست، بلکه نامی است برای رشته‌ای از شاهنشاهی‌ها که در درازای حدود ۲۵۰۰ سال بر محور فلات ایران شکل گرفتند. بیشتر منظور از آن، شاهنشاهی هخامنشی است که کوروش بزرگ در ۵۵۰ پیش از میلاد بنیان نهاد؛ اما این نام برای شاهنشاهی‌های اشکانی و ساسانی در دوران باستان و، با معنایی گسترده‌تر، برای دولت‌های صفوی، افشاری و قاجار در آغاز دوران نو نیز به کار می‌رود. پیوند این دولت‌ها نه یک تبار واحد، که اندیشه‌ای پایدار از شاهی ایرانی، سرزمینی مشترک و، از سده نهم میلادی به بعد، زبان فارسی به عنوان زبان دیوان و فرهنگ است.
این راهنما مهم‌ترین نکته‌ها را درباره هر دودمان بزرگ گرد آورده است: تاریخ، پایتخت‌ها و گستره تقریبی. در این وبگاه برای هر دودمان، از هخامنشیان، سلوکیان، اشکانیان و ساسانیان تا صفویان، افشاریان و زندیان، قاجاریان و پهلوی، صفحه‌ای جداگانه فراهم شده است و روایت‌های بلندی نیز هست که هر یک را ژرف‌تر می‌کاود.
مادها و هخامنشیان (حدود سده هفتم تا ۳۳۰ پیش از میلاد)
مادها، مردمی ایرانی در شمال‌باختری فلات، نخستین قدرت بزرگ ایرانی را پدید آوردند و پایتختشان هگمتانه، همدان امروز، بود. آنان در اتحاد با بابل، در ۶۱۲ پیش از میلاد نینوا، پایتخت آشور، را ویران کردند و شاهنشاهی آشور را برانداختند و سپس نفوذ خود را تا آناتولی گستردند. اینکه دولت ماد تا چه اندازه متمرکز بود محل بحث است، زیرا تقریباً همه شواهد از هرودوت و از اسناد آشوری و بابلی می‌آید و برخی تاریخ‌نگاران ترجیح می‌دهند از اتحادیه‌ای از قبایل سخن بگویند، نه شاهنشاهی.
در ۵۵۰ پیش از میلاد، کوروش دوم، شاه انشان در پارس، آستیاگ شاه ماد را برانداخت و شاهنشاهی هخامنشی را بنیان نهاد. او در کمتر از دو دهه لیدی و بابل را به قلمرو خود افزود؛ کمبوجیه دوم مصر را گرفت و داریوش یکم مرزها را تا دره سند و تراکیه پیش برد. هخامنشیان از چند پایتخت فرمان می‌راندند: پاسارگاد، شوش، تخت جمشید، هگمتانه و بابل. آنان از راه شهربانان، شبکه راه شاهی و سیاست همکاری با بزرگان و دین‌های محلی حکومت می‌کردند. این شاهنشاهی به دست اسکندر مقدونی از پا درآمد که در ۳۳۱ پیش از میلاد در گوگمل پیروز شد؛ داریوش سوم نیز در ۳۳۰ پیش از میلاد به دست سرداران خود کشته شد.
اشکانیان و ساسانیان (۲۴۷ پیش از میلاد تا ۶۵۱ میلادی)
پس از دوره‌ای از فرمانروایی سلوکیان مقدونی، اشکانیان در حدود ۲۴۷ پیش از میلاد در شمال‌خاوری برخاستند و تا پایان سده دوم پیش از میلاد از بین‌النهرین تا مرزهای افغانستان امروز فرمان می‌راندند. نخستین مرکز شاهی آنان نسا، نزدیک عشق‌آباد امروز، و پایتخت اصلی دوره‌های بعدشان تیسفون در کرانه دجله بود. اشکانیان شاهنشاهی‌ای نامتمرکز از خاندان‌های بزرگ بودند که بخش‌های کلیدی راه‌های ابریشم را در دست داشتند و جدی‌ترین رقیب روم به شمار می‌آمدند؛ پیروزی نامدارشان بر کراسوس در حران به سال ۵۳ پیش از میلاد گواه این است. این دودمان نزدیک به ۴۷۰ سال پایید، بیش از هر دودمان ایرانی دیگر.
در ۲۲۴ میلادی اردشیر یکم، از خاندانی در پارس، واپسین شاه اشکانی را شکست داد و شاهنشاهی ساسانی را بنیان نهاد. ساسانیان که بیشتر از تیسفون فرمان می‌راندند، دولتی متمرکزتر ساختند، دین زرتشتی را دین دربار کردند و چهار سده با روم و بیزانس جنگیدند؛ شاپور یکم حتی والرین، امپراتور روم، را در ۲۶۰ میلادی به اسارت گرفت. در دهه‌های ۶۱۰ و ۶۲۰ میلادی و در روزگار خسرو دوم، سپاهیان ساسانی برای مدتی کوتاه سوریه، اورشلیم و مصر را در دست داشتند. شاهنشاهی که از این جنگ فرسوده شده بود، در برابر فتوحات عرب مسلمان از پا درآمد: پس از شکست در قادسیه و نهاوند، یزدگرد سوم، واپسین شاه ساسانی، در ۶۵۱ میلادی در نزدیکی مرو کشته شد.
صفویان، افشاریان و قاجاریان (۱۵۰۱ تا ۱۹۲۵)
در بیش از هشت سده پس از ۶۵۱، خلیفگان و رشته‌ای از دودمان‌های ایرانی، ترک و مغول، از سامانیان و آل‌بویه تا سلجوقیان، ایلخانان و تیموریان، بر ایران فرمان راندند. این دودمان‌ها اغلب فرهنگی ایرانی و فارسی‌گرا داشتند، اما معمولاً «شاهنشاهی ایران» خوانده نمی‌شوند. این عنوان با صفویان بازمی‌گردد که در ۱۵۰۱ اسماعیل یکم را در تبریز به پادشاهی نشاندند و فلات ایران را زیر یک دولت ایرانی یکپارچه کردند. آنان تشیع دوازده‌امامی را دین رسمی کردند، پایتخت را به قزوین و سپس، در روزگار شاه عباس یکم و به سال ۱۵۹۸، به اصفهان بردند. قلمرو آنان، کم‌وبیش ایران امروز به همراه قفقاز جنوبی، غرب افغانستان و گاه عراق، با گشوده شدن اصفهان به دست افغان‌ها در ۱۷۲۲ عملاً فروپاشید.
نادرشاه از ایل افشار افغان‌ها را بیرون راند، در ۱۷۳۶ تاج بر سر نهاد و از مشهد فرمان راند. او برای مدتی کوتاه شاهنشاهی‌ای ساخت که از قفقاز تا رود سند می‌رسید و در ۱۷۳۹ گورکانیان هند را شکست داد و دهلی را تاراج کرد. این شاهنشاهی پس از کشته شدن او در ۱۷۴۷ از هم پاشید و سپس دودمان زند از شیراز بر بخش بزرگی از ایران فرمان راند. آقامحمدخان دودمان قاجار را بنیان نهاد، تهران را پایتخت کرد و در ۱۷۹۶ تاج‌گذاری کرد. در دوره قاجار، ایران ایالت‌های قفقاز را با عهدنامه‌های گلستان در ۱۸۱۳ و ترکمانچای در ۱۸۲۸ به روسیه واگذار کرد، اما انقلاب مشروطه را نیز در سال‌های ۱۹۰۵ تا ۱۹۱۱ از سر گذراند. قاجاریان در ۱۹۲۵ برکنار شدند و رضاخان نخستین شاه پهلوی شد؛ خودِ نظام پادشاهی نیز با انقلاب ۱۹۷۹ پایان یافت.
شاهنشاهی ایران چقدر بزرگ بود؟
شاهنشاهی هخامنشی در اوج خود و در روزگار داریوش یکم، در حدود ۵۰۰ پیش از میلاد، نزدیک به ۵٫۵ میلیون کیلومتر مربع گستره داشت و از مصر و دریای اژه تا آسیای میانه و دره سند کشیده می‌شد. این گستره بیش از سه برابر ایران امروز با حدود ۱٫۶۵ میلیون کیلومتر مربع است و آن را به بزرگ‌ترین شاهنشاهی‌ای بدل می‌کرد که جهان تا آن روز به خود دیده بود. برآوردهای جمعیت آن بسیار گوناگون است و اغلب میان ۱۷ تا ۳۵ میلیون نفر گفته می‌شود؛ ادعاهای رایجی که می‌گویند این شاهنشاهی بر نزدیک به نیمی از مردم جهان فرمان می‌راند، بر رقم‌هایی بسیار نامطمئن تکیه دارند و باید با احتیاط به آن‌ها نگریست.
شاهنشاهی‌های ایرانی بعدی کوچک‌تر اما همچنان پهناور بودند. برآوردهای تقریبی امروزی، از جمله آنچه رِین تاگپرا، دانشمند علوم سیاسی، گرد آورده است، گستره اشکانیان را کمتر از ۳ میلیون، ساسانیان را در اوج حدود ۳٫۵ میلیون و دولت صفوی را نزدیک به ۳ میلیون کیلومتر مربع می‌دانند. همه این رقم‌ها به این بستگی دارند که سرزمین‌های مرزیِ سست‌پیوند و خراج‌گزاران چگونه شمرده شوند؛ پس بهتر است آن‌ها را نشانه‌ای از مقیاس بدانیم، نه اندازه‌گیری دقیق.
شاهنشاهی ایران کی فروپاشید؟
چون چند شاهنشاهی ایرانی وجود داشته است، به این پرسش چند پاسخ می‌توان داد. اگر منظور شاهنشاهی هخامنشی باشد، میان ۳۳۴ تا ۳۳۰ پیش از میلاد به دست اسکندر افتاد. اگر منظور واپسین شاهنشاهی بزرگ ایران باستان، یعنی ساسانیان، باشد، میان ۶۳۶ تا ۶۵۱ میلادی در برابر فتوحات عرب فروپاشید. در هیچ‌یک از این دو مورد دولت‌داری ایرانی از میان نرفت: اشکانیان پس از سلوکیان فرمانروایی ایرانی را بازگرداندند و دیوانیان، زبان و فرهنگ درباری ایرانی به خلافت عباسی و دودمان‌های پس از آن شکل دادند. و اگر منظور نظام پادشاهی در ایران باشد، این نظام در ۱۹۷۹ با انقلاب اسلامی، که دولت پهلوی را با جمهوری اسلامی جایگزین کرد، به پایان رسید.
آیا ایران همان پرشیاست؟
آری، به این معنا که «پرشیا» نام سنتی غربی برای سرزمینی است که خود ایرانیان دیرزمانی است آن را ایران می‌نامند. واژه پرشیا از راه زبان یونانی از «پارسه» می‌آید، سرزمین مادری هخامنشیان که امروز استان فارس است. «ایران» از واژه‌ای کهن به معنای سرزمین آریاییان، یعنی ایرانیان، برآمده است؛ ساسانیان در سده سوم میلادی قلمرو خود را «ایرانشهر» می‌خواندند و نام ایران در سراسر شاهنامه و ادب فارسی جاری است. در ۱۹۳۵ دولت رضاشاه از دولت‌های خارجی خواست در مکاتبات رسمی نام ایران را به کار ببرند و در ۱۹۵۹ دولتِ پسرش، محمدرضا شاه، اعلام کرد که هر دو نام پذیرفتنی است.
با این همه، این دو واژه دقیقاً هم‌معنا نیستند. ایران کشوری چندقومی است که در آن فارس‌ها در کنار آذربایجانی‌ها، کردها، لرها، بلوچ‌ها، عرب‌ها، ترکمن‌ها و دیگران زندگی می‌کنند و زبان فارسی زبان رسمی و زبان ادبی مشترک آن است. «پرشیا» تاریخ و فرهنگ فلات ایران را از نگاه بیرونی تداعی می‌کند؛ «ایران» نام کشور و جهان فرهنگی گسترده‌ای است که مردمانش با هم ساخته‌اند.
پرسش‌های رایج
شاهنشاهی هخامنشی چقدر وسعت داشت؟
شاهنشاهی هخامنشی در اوج خود در حدود ۵۰۰ پیش از میلاد نزدیک به ۵٫۵ میلیون کیلومتر مربع وسعت داشت و از مصر و دریای اژه تا آسیای میانه و سند می‌رسید؛ بیش از سه برابر ایران امروز.
شاهنشاهی ایران چه زمانی سقوط کرد؟
شاهنشاهی هخامنشی در ۳۳۰ پیش از میلاد به دست اسکندر افتاد. شاهنشاهی ساسانی، واپسین شاهنشاهی بزرگ ایران باستان، در ۶۵۱ میلادی در برابر فتوحات عرب فروپاشید. نظام پادشاهی در ایران نیز در ۱۹۷۹ پایان یافت.
آیا ایران همان پرشیاست؟
آری. پرشیا نام تاریخی غربی برای ایران است که از نام سرزمین پارس یا فارس گرفته شده است. ایرانیان دست‌کم از روزگار ساسانیان سرزمین خود را ایران خوانده‌اند و در ۱۹۳۵ دولت از کشورهای دیگر خواست این نام را رسماً به کار ببرند.
بنیان‌گذار شاهنشاهی ایران که بود؟
کوروش بزرگ در ۵۵۰ پیش از میلاد، پس از برانداختن آستیاگ شاه ماد، شاهنشاهی هخامنشی را بنیان نهاد. پیش از او، مادها نخستین دولت بزرگ ایرانی را پدید آورده بودند.
پایتخت شاهنشاهی ایران کجا بود؟
به دودمان بستگی دارد. هخامنشیان از پاسارگاد، شوش، تخت جمشید، هگمتانه و بابل بهره می‌بردند؛ اشکانیان و ساسانیان بیشتر از تیسفون؛ صفویان از تبریز، قزوین و اصفهان؛ نادرشاه از مشهد؛ و قاجاریان از تهران.
رویدادهای کلیدی روی نقشه
- ۵۵۰ پیش از میلاد · تأسیس شاهنشاهی هخامنشی
- ۲۴۷ پیش از میلاد · ظهور اشکانیان
- ۲۲۴ میلادی · تأسیس شاهنشاهی ساسانی
- ۶۵۱ میلادی · مرگ یزدگرد سوم
- ۱۵۰۱ میلادی · تاج‌گذاری شاه اسماعیل اول
- ۱۷۳۶ میلادی · تاج‌گذاری نادرشاه
- ۱۷۸۹ میلادی · آقامحمدخان سلسله قاجار را تأسیس کرد
- ۱۹۳۵ میلادی · تغییر رسمی نام پرشیا به ایران
روایت‌های راهنما
- ACHAEMENID DYNASTY — Encyclopaedia Iranica
- MEDIA — Encyclopaedia Iranica
- ARSACIDS ii. The Arsacid dynasty — Encyclopaedia Iranica
- SASANIAN DYNASTY — Encyclopaedia Iranica
- SAFAVID DYNASTY — Encyclopaedia Iranica
- QAJAR DYNASTY — Encyclopaedia Iranica
- IRAN i. LANDS OF IRAN — Encyclopaedia Iranica