CivStory

ایران قاجاری: جنگ، اصلاحات و مشروطه‌خواهی

از استقرار سلسله قاجار در ۱۷۸۹ تا برکناری آن در ۱۹۲۵، ایران با گسترش روسیه، فشار نابرابر قدرت‌های امپراتوری، تجربه‌های اصلاح نظامی و آموزشی، پژوهش‌های تازه تاریخی و جنبش متنوع مشروطه‌خواهی روبه‌رو شد. این دگرگونی‌ها نه نبردی ساده میان سنت و تجدد بود و نه داستان کمبود تمدنی.

شروع این روایت روی نقشه

بخش ۱

آقامحمدخان تا پایان سده هجدهم بخش بزرگی از ایران را دوباره یکپارچه کرد و فرمانروایی قاجار را پایه گذاشت. در دوره فتحعلی‌شاه، دو جنگ با امپراتوریِ رو به گسترش روسیه به عهدنامه‌های گلستان در ۱۸۱۳ و ترکمانچای در ۱۸۲۸ انجامید و سرزمین‌های شمال ارس زیر فرمان روسیه رفت. این شکست‌ها مشکل‌های سازمان نظامی، مالیه و دیپلماسی را آشکار کرد، اما ثابت نمی‌کرد که جامعه ایران توان دگرگونی ندارد. اصلاحات از همان سال‌های جنگ و در میانه راهبردهای متغیر ایرانی، روسی، عثمانی، فرانسوی و بریتانیایی آغاز شد.

منابع:

بخش ۲

در سفرنامه ژوبر از مأموریت فرانسویِ ۱۸۰۵ تا ۱۸۰۶ که در ۱۸۲۱ منتشر شد، فرستاده فرانسوی گزارش می‌کند که عباس‌میرزا از علت برتری نظامی و حکومتی اروپاییان و راه نوسازی ایران پرسیده است. این روایتِ چاپ‌شده در سال‌های بعد است، نه صورت‌جلسه‌ای واژه‌به‌واژه از دربار و نه پرسشی پس از جنگ ۱۸۲۶ تا ۱۸۲۸. با این همه، با واکنش مستند ولیعهد به جنگ نخست روسیه سازگار است: او پیاده‌نظام و توپخانه را با روش‌های گوناگون اروپایی آموزش داد، در آذربایجان زرادخانه و استحکامات ساخت و دانشجو به بریتانیا فرستاد. هزینه جنگ، سیاست دربار و منابع نابرابر اصلاحات را محدود می‌کرد؛ مسئله، نفهمیدن یک «طلسم» واحد اروپایی نبود.

منابع:

بخش ۳

امیرکبیر در مقام صدراعظم، از ۱۸۴۸ تا ۱۸۵۱، هم‌زمان با تقویت اقتدار دولت مرکزی اصلاحات مالی، نظامی، اداری، صنعتی و آموزشی را پیش برد. او دارالفنون را به‌عنوان مدرسه‌ای نظامی و فنی بنیان گذاشت؛ نخستین استادان که بیشتر در وین استخدام شده بودند، پس از برکناری او رسیدند و مدرسه در دسامبر ۱۸۵۱ گشوده شد. استادان اروپایی همراه مدیران، مترجمان، آموزگاران و شاگردان ایرانی برنامه درسی و متن‌های فنی فارسی فراهم کردند. امیرکبیر پس از مخالفت درباریان و سلب حمایت شاه در ژانویه ۱۸۵۲ کشته شد، اما دارالفنون ماند و از هدف نظامی آغازینش فراتر رفت.

منابع:

بخش ۴

رمزگشایی فارسی باستان و پژوهش درباره محوطه‌های هخامنشی فرایندی انباشتی، بین‌المللی و از نظر سیاسی نابرابر بود، نه کشف یک‌باره اروپا. رونویسی کتیبه‌های تخت جمشید به گروتفند در نخستین گام‌های رمزگشایی کمک کرد و پژوهشگرانی چون راسک، راولینسون، نوریس، هینکس و اوپرت کار را در زبان‌های گوناگون پیش بردند. راولینسون از ۱۸۳۵ تا ۱۸۴۷ در چند مرحله از کتیبه‌های بیستون نسخه برداشت؛ بخشی را خود منتشر کرد و نسخه‌های عیلامی را برای نوریس فرستاد. پژوهشگران ایرانی نیز گذشته را تفسیر می‌کردند: جلال‌الدین میرزا در دهه ۱۸۶۰ مواد فارسی و پژوهش اروپایی را در تاریخی تازه از ایران پیش از اسلام کنار هم گذاشت. باستان‌شناسی و گردآوری آثار، در عین حال، در فضایی امپراتوری پیش می‌رفت که امتیاز انحصاری کاوش به فرانسه در ایران قاجاری هم بخشی از آن بود. رمزگشایی دامنه شواهد را برای خوانندگان ایرانی و غیرایرانی گسترش داد؛ گذشته‌ای را که ایرانیان یکسره فراموش کرده باشند، صرفاً به آنان بازنگرداند.

منابع:

بخش ۵

ناصرالدین‌شاه در ۱۸۹۰ انحصار تولید، فروش و صادرات تنباکوی ایران را به شرکت رژی واگذار کرد. بازرگانان، چهره‌های دینی، فعالان و گروه‌های شهری با امتیازی مخالفت کردند که هم معاش مردم را تهدید می‌کرد و هم نماد نفوذ فزاینده خارجی بود. حکم میرزاحسن شیرازی علیه مصرف تنباکو به گسترش تحریم کمک کرد و شواهد هم‌زمان از رعایت آن حتی در حرمسرای شاه خبر می‌دهند. شاه در ژانویه ۱۸۹۲ امتیاز را لغو کرد. این جنبش جامعه مدنیِ یکپارچه و همیشگی نساخت، اما نشان داد شبکه‌های تجاری، اقتدار دینی و کنش عمومی چگونه می‌توانند به هم بپیوندند؛ ایرانیکا نیز آن را مقدمه‌ای بر انقلاب مشروطه می‌داند.

منابع:

بخش ۶

بحران مالی، حکومت خودسرانه، اعتراض بازرگانان، سیاست روحانیان، نوشته‌های اصلاح‌طلبانه و سازمان‌دهی شهری در ۱۹۰۵ و ۱۹۰۶ به هم رسیدند. خواسته‌ها از برکناری مقام‌ها و تأسیس عدالت‌خانه به مجلس ملیِ انتخابی گسترش یافت. مظفرالدین‌شاه در اوت ۱۹۰۶ با تشکیل مجلس موافقت کرد؛ نخستین پارلمان ملی ایران در اکتبر گشوده شد و قوانین اساسی در دسامبر ۱۹۰۶ و اکتبر ۱۹۰۷ به تصویب رسیدند. این دستاورد بزرگ مشروطه‌خواهی ایران بود، نه نخستین نمونه در خاورمیانه: قانون اساسی عثمانی در ۱۸۷۶ پیش‌تر پارلمانی پدید آورده بود که در ۱۸۷۷ تشکیل جلسه داد. جنبش ایران از استدلال‌های مشروطه‌خواهانه اروپایی، عثمانی، قفقازی و اسلامی بهره گرفت، در حالی که اعضایش درباره نمایندگی، دین و حاکمیت اختلاف داشتند.

منابع:

بخش ۷

حکومت مشروطه نه فقط از درون شکست خورد و نه فقط از بیرون خفه شد. مقاومت سلطنت‌طلبانه محمدعلی‌شاه و به توپ بستن مجلس در ۱۹۰۸ به جنگ داخلی انجامید؛ خود مشروطه‌خواهان نیز بر سر دین، شیوه سیاسی و قدرت اختلاف داشتند و دولت با ضعف مالی و نفوذ اداری محدود روبه‌رو بود. قرارداد ۱۹۰۷ بریتانیا و روسیه ایران را به حوزه‌های نفوذ تقسیم کرد، مداخله روسیه به نیروهای سلطنت‌طلب توان داد و نیروهای روس سپس شهرهای شمالی را اشغال کردند. در ۱۹۱۱ نیز اولتیماتوم روسیه درباره مورگان شوستر، با همراهی بریتانیا، به انحلال مجلس دوم کمک کرد. با این حال قانون اساسی و سیاست نمایندگی، هرچند مناقشه‌برانگیز، باقی ماند. جنگ، اشغال، درگیری‌های ایالتی و کودتای ۱۹۲۱ سپس دولت را دگرگون کردند تا اینکه مجلس در ۱۹۲۵ به فرمانروایی قاجار پایان داد.

منابع:
شروع این روایت روی نقشه

بیشتر بخوانید