CivStory

شاهنشاهی هخامنشی: تاریخ، گاه‌شمار و نقشه

تاریخ شاهنشاهی هخامنشی (۵۵۰ تا ۳۳۰ پیش از میلاد): از کوروش و داریوش و تخت جمشید تا فروپاشی به دست اسکندر، همراه با گاه‌شمار و نقشهٔ تعاملی.

باز کردن نقشه تعاملی

شاهنشاهی هخامنشی چه بود؟

شاهنشاهی هخامنشی (حدود ۵۵۰ تا ۳۳۰ پیش از میلاد) نخستین شاهنشاهی پارسی بود و در اوج خود، در روزگار داریوش یکم، پهناورترین دولتی شد که جهان تا آن زمان به خود دیده بود؛ قلمرویی که از درهٔ سند و آسیای میانه تا مصر و آناتولی و کرانه‌های دریای اژه می‌رسید. فرمانروایان این خاندان از پارس (فارس امروزی) در جنوب‌غربی ایران برخاستند و خود را «شاه شاهان» می‌خواندند؛ آنان بر ده‌ها قوم فرمان می‌راندند که زبان و آیین و بزرگان محلی خود را نگاه می‌داشتند.

برآمدن شاهنشاهی پارس: از کوروش تا داریوش

کوروش دوم، شاه انشان، در حدود ۵۵۰ پیش از میلاد ایشتوویگو (آستیاگ)، پادشاه ماد، را برانداخت و سپس لیدیه (حدود ۵۴۶) و بابل (۵۳۹) را گشود. پسرش کمبوجیه دوم در ۵۲۵ مصر را نیز به قلمرو افزود. پس از کشمکشی بر سر جانشینی در ۵۲۲، داریوش یکم بر تخت نشست. روایت خود او که به سه زبان پارسی باستان، ایلامی و بابلی بر صخرهٔ بیستون کنده شده، مهم‌ترین منبع ما دربارهٔ این رویدادهاست؛ اما این متن برای مشروعیت‌بخشیدن به پادشاهی او نوشته شده و باید آن را استدلالی شاهانه دانست، نه گزارشی بی‌طرف.

حکومت، تخت جمشید و زندگی روزمره

داریوش شاهنشاهی را به ساتراپی‌هایی با خراج منظم تقسیم کرد، سکهٔ زرین دریک را رواج داد، راه‌های شاهی میان سارد و شوش را گسترش داد و در حدود ۵۱۸ پیش از میلاد ساخت تخت جمشید را آغاز کرد. هزاران لوح گلی از تخت جمشید جیرهٔ غله و شراب و آبجوی کارگران، از جمله زنان، را ثبت کرده‌اند و از زندگی روزمره تصویری دیوانی به دست می‌دهند که در نوشته‌های یونانیان یافت نمی‌شود. زبان آرامی زبان مشترک دیوان‌ها بود.

در سنگ‌نبشته‌های شاهی، شاه برگزیدهٔ اهورامزدا و نگهبان نظم در برابر «دروغ» معرفی می‌شود. سیاست دینی هخامنشیان در مجموع مداراجویانه بود؛ با این حال، معرفی استوانهٔ کوروش به‌عنوان «نخستین منشور حقوق بشر» برداشتی امروزی است و هدف اصلی این متن نبوده است.

جنگ با یونان، فروپاشی و میراث

لشکرکشی‌های پارسیان به یونان در ۴۹۰ و ۴۸۰ تا ۴۷۹ پیش از میلاد ناکام ماند، اما از نگاه دربار پارس این نبردها در مرزی دوردست در غرب شاهنشاهی‌ای رخ می‌داد که کانونش ایران و میان‌رودان بود. بیشتر روایت‌های این جنگ‌ها از نویسندگان یونانی مانند هرودوت به ما رسیده و ارقامی که او برای سپاه پارس می‌آورد اعتبار ندارد. شاهنشاهی تا یک قرن و نیم دیگر نیرومند ماند و بارها با دیپلماسی و زر بر سیاست یونان اثر گذاشت.

اسکندر مقدونی در ۳۳۱ پیش از میلاد داریوش سوم را در گوگمل شکست داد و تخت جمشید در ۳۳۰ در آتش سوخت. الگوی هخامنشی، یعنی شاهنشاهی چندقومی که از راه بزرگان محلی اداره می‌شد، بر سلوکیان و اشکانیان و ساسانیان اثر گذاشت و همچنان در کانون حافظهٔ تاریخی ایرانیان جای دارد.

گاه‌شمار رویدادها

پرسش‌های رایج

شاهنشاهی هخامنشی از چه زمانی آغاز شد و کی پایان یافت؟

آغاز آن را معمولاً حدود ۵۵۰ پیش از میلاد می‌دانند، هنگامی که کوروش بزرگ بر ایشتوویگو، پادشاه ماد، چیره شد؛ و پایانش را ۳۳۰ پیش از میلاد، هنگامی که داریوش سوم پس از شکست از اسکندر مقدونی کشته شد.

بنیان‌گذار شاهنشاهی هخامنشی که بود؟

کوروش دوم (کوروش بزرگ) بنیان‌گذار این شاهنشاهی بود. نام خاندان از هخامنش گرفته شده است، نیایی که وجود تاریخی‌اش قطعی نیست. داریوش یکم بر تبار خود از هخامنش تأکید می‌کرد و پیوند خاندان کوروش با این تبار هنوز محل بحث است.

وسعت شاهنشاهی هخامنشی چقدر بود؟

در اوج خود در حدود ۵۰۰ پیش از میلاد، نزدیک به ۵٫۵ میلیون کیلومتر مربع از سند تا مصر و تراکیه را در بر می‌گرفت؛ هرچند برآوردهای امروزی متفاوت است، چون مرزهای جهان باستان خطوطی ثابت نبودند.

رویدادهای کلیدی روی نقشه

روایت‌های راهنما

مطالب مرتبط

منابع: