کوروش بزرگ: از انشان تا شاهنشاهی
مسیر کوروش دوم را از انشان تا فرمانروایی بر ماد، لیدی و بابل دنبال کنید. اسناد همزمان و روایتهای متأخر، هم دستاوردهای او و هم مرزهای دانستههای ما درباره تبار، فتوحات، سیاستها و مرگش را نشان میدهند.
شروع این روایت روی نقشه
بخش ۱
کوروش دوم از خاندان شاهی انشان در جنوبغرب ایران برخاست. کتیبههای او از چیشپیش، کوروش یکم و کمبوجیه یکم در میان نیاکانش نام میبرند؛ اما رابطه دقیق سیاسی انشان و ماد پیش از شورش کوروش روشن نیست.
- کوروش سوم: کوروش دوم بزرگ — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۲
حدود ۵۵۰ پیش از میلاد، کوروش آستیاگ را شکست داد و هگمتانه را گرفت. سالنامه بابلی میگوید سپاهیان آستیاگ شوریدند و او را تحویل دادند؛ روایت مفصلتر هرودوت درباره هارپاگ، بخشی از سنت متأخر یونانی است.
- کوروش سوم: کوروش دوم بزرگ — دانشنامه ایرانیکا
- ماد — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۳
کوروش سپس لیدی و پایتختش سارد را فتح کرد. تاریخ مشهور ۵۴۷ پیش از میلاد به بازسازی محل اختلافِ بخشی آسیبدیده از یک سالنامه وابسته است و داستان کرزوس و پیشگویی دلفی از سنت ادبی یونانی میآید. پس از آن، فرماندهان پارسی شهرهای یونانی غرب آناتولی را مطیع کردند.
- کوروش سوم: کوروش دوم بزرگ — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۴
بابل در ۵۳۹ پیش از میلاد به دست کوروش افتاد. سالنامه بابلی از تصرف شهر بدون نبرد خبر میدهد، در حالی که روایتهای یونانی شرح دیگری دارند. منشور کوروش فتح را با زبان شاهی بابلی بیان میکند و کوروش را برگزیده مردوک و بازسازنده نیایشگاهها و آیینها نشان میدهد.
- کوروش سوم: کوروش دوم بزرگ — دانشنامه ایرانیکا
- منشور کوروش — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۵
کتاب عزرا اجازه بازگشت تبعیدیان یهودی و بازسازی معبد اورشلیم را به کوروش نسبت میدهد. منشور کوروش از بازگرداندن نیایشگاهها و گروههای جابهجاشده در بابل سخن میگوید، اما نامی از یهودیان یا اورشلیم نمیبرد؛ بنابراین این دو گزارش را نباید یک فرمان واحد دانست.
- کوروش سوم: کوروش دوم بزرگ — دانشنامه ایرانیکا
- منشور کوروش — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۶
کوروش حدود ۵۳۰ پیش از میلاد در لشکرکشی به شرق درگذشت. گزارشهای باستانی درباره مکان و چگونگی مرگ او اختلاف دارند. داستان مشهور هرودوت مرگش را در جنگ با ماساگتها به رهبری ملکه تومیریس میداند، اما این تنها یکی از چند روایت است و تأیید قطعی ندارد.
- کوروش سوم: کوروش دوم بزرگ — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۷
کمبوجیه دوم قلمرو کوروش را به ارث برد و در ۵۲۵ پیش از میلاد مصر را فتح کرد. اسناد مصری فرمانروایی او را در مقام فرعون نشان میدهند، اما داستانهای خصمانه درباره دیوانگی و بیحرمتی بیشتر در روایتهای کلاسیک متأخر آمدهاند و باید با احتیاط خوانده شوند.
- کمبوجیه — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۸
پس از مرگ کمبوجیه در ۵۲۲ پیش از میلاد، داریوش قدرت را به دست گرفت. او در بیستون اعلام کرد مغی به نام گئومات خود را بردیا جا زده بود و داریوش فرمانروایی مشروع را بازگرداند. این روایت رسمیِ پیروز است؛ هویت مدعی تاجوتخت و چگونگی برآمدن داریوش همچنان محل بحث است.
- داریوش سوم: داریوش یکم بزرگ — دانشنامه ایرانیکا
- مغان — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۹
داریوش با مالیات، راهها، دبیرخانهها و حکومت ایالتی قلمرو را استوار کرد و در عین حال نهادهایی با پیشینه کهنتر خاور نزدیک را سازگار ساخت. پلکان آپادانای تخت جمشید بیستوسه هیئت هدیهآور را نشان میدهد، هرچند شناسایی برخی گروهها قطعی نیست. پیوند این مجموعه با نوروز فرضیهای پژوهشی است، نه واقعیتی اثباتشده.
- داریوش سوم: داریوش یکم بزرگ — دانشنامه ایرانیکا
- ساتراپیهای هخامنشی — دانشنامه ایرانیکا
- تخت جمشید — دانشنامه ایرانیکا
- نوروز یکم: در دوره پیش از اسلام — دانشنامه ایرانیکا