دگرگونی صفوی: دولت، مذهب و شاهنشاهی
صفویان بخش بزرگی از فلات ایران را دوباره زیر یک فرمان آوردند و با سیاست‌های مذهبیِ اجباری، تشیع دوازده‌امامی را مذهب دولت کردند؛ سیاست‌هایی که سرعت و دامنه‌شان در هر منطقه و نسل یکسان نبود. این شاهنشاهی ارتش، شهرها، بازرگانی و هنر را نیز دگرگون کرد، اما مخالفان و جوامع کوچانده‌شده بهای سنگینی پرداختند.
شروع این روایت روی نقشهبخش ۱
در ۱۵۰۱ اسماعیل تبریز را گرفت، عنوان شاه برگزید و تشیع دوازده‌امامی را اعلام کرد. پیروان قزلباش او ارادت صوفیانه، وفاداری دودمانی و نیروی نظامی را به هم پیوند می‌دادند. دولت تازه از شاهی ایرانی و شبکه‌های سیاسی ترکمان بهره می‌گرفت؛ یک فرمان به‌تنهایی ملت مدرن و کاملی پدید نیاورد.
- دودمان صفوی — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۲
اجبار در ساختن دولت مذهبی صفوی نقشی مرکزی داشت. حکومت لعن علنیِ چهره‌های محترم نزد اهل سنت را رواج داد، مقاومت را سرکوب کرد، نهادها را تغییر داد و از آموزش و مهاجرت علمای شیعه پشتیبانی کرد. سپس تعلیم، حمایت مالی و آیین‌های عمومی این دگرگونی را طی نسل‌ها ژرف‌تر کردند. نتیجه گسترده بود، اما در همه‌جا یکسان نبود و جوامع سنی، به‌ویژه در مرزها و نواحی پیرامونی، باقی ماندند.
- دودمان صفوی — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۳
در چالدرانِ ۱۵۱۴، سپاه عثمانیِ سلیم اول نیروهای اسماعیل را شکست داد. سلاح‌های آتشین و شیوه جنگ عثمانی اهمیت داشت، اما این نبرد به‌تنهایی مرزی مذهبی و همیشگی نساخت. پیشروی صفویان را مهار کرد و به اقتدار کاریزماتیک اسماعیل آسیب زد؛ پس از آن نیز رقابت، دیپلماسی و جنگ‌های پیاپی مرز را بارها دگرگون کردند.
- دودمان صفوی — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۴
شاه عباس اول که در ۱۵۸۸ به تخت نشست، نفوذ قزلباشان را کاهش داد و نیروهای وابسته‌تر به تاج‌وتخت، از جمله غلامان قفقازی، را گسترش داد. او بخش‌هایی از قلمرو را از رقیبان ازبک و عثمانی پس گرفت و پایتخت را به اصفهان برد. این اصلاحات سلطنت را نیرومند کرد، اما بر بردگی درباری، جابه‌جایی اجباری، مالیات و تمرکز قدرت شاه نیز تکیه داشت.
- دودمان صفوی — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۵
اصفهانِ عباس کاخ، مسجدها، بازار، باغ‌ها و میدان بزرگ را در مرکز سلطنتی تازه‌ای به هم پیوند داد. محله ارمنی‌نشین جلفای نو با دعوت آغاز نشد: عباس در جنگ با عثمانی در ۱۶۰۴ و ۱۶۰۵ ارمنیان جلفا و نواحی دیگر را به اجبار کوچاند. بازماندگانی که نزدیک اصفهان اسکان یافتند، بعدها کلیساها و امتیازهای بازرگانی به دست آوردند و در تجارت دوربرد نقشی بزرگ گرفتند. هم کوچ اجباری و هم امتیازهای پس از آن بخش‌های جدانشدنی این روایت‌اند.
- ارمنیان ایران معاصر — دانشنامه ایرانیکا
- دودمان صفوی — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۶
کارگاه‌های درباری و شهری برای سفارش‌دهندگان درون و بیرون شاهنشاهی قالی، نسخه مصور، سفال، فلزکاری و پارچه تولید می‌کردند. بازرگانان ارمنی، مسلمان، یهودی، هندی و اروپایی تولید ایران را به بازارهای گسترده‌تر پیوند می‌دادند. هنرهای این دوره متنوع‌تر از یک سبک ملیِ ثابت بودند و بازرگانی، در کنار دستاورد هنری، بخشی از قدرت سیاسی نیز به شمار می‌رفت.
- دودمان صفوی — دانشنامه ایرانیکا
- ارمنیان ایران معاصر — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۷
در ۱۷۲۲ نیروهای محمود هوتک اصفهان را محاصره کردند تا شاه سلطان حسین تسلیم شد. قحطی و بیماری پایتخت را ویران کرد و فرمانروایی متمرکز صفوی فروپاشید، هرچند مدعیان و نهادهای صفوی یکباره ناپدید نشدند. دولت‌های بعدی ایران بخش‌هایی از میراث سرزمینی، اداری، هنری و شیعی صفوی را به ارث بردند، اما هر کدام آن را در شرایطی تازه بازساختند.
- دودمان صفوی — دانشنامه ایرانیکا