اشکانیان: شاهنشاهی و حافظه فشرده
اشکانیان نزدیک به پنج سده فرمان راندند و جهان‌های ایرانی، هلنیستی و میان‌رودانی را به هم پیوند دادند. گاه‌شماری‌های متأخر دوران آنان را سخت کوتاه کردند، اما این تحریف به‌خودی‌خود سند توطئه‌ای هماهنگ از سوی ساسانیان نیست.
شروع این روایت روی نقشهبخش ۱
ارشک و پارنی‌ها در میانه سده سوم پیش از میلاد پارت را از اقتدار سلوکی بیرون آوردند، اما تاریخ تأسیس و ترتیب نخستین شاهان به‌آسانی بازسازی نمی‌شود. مبدأ سنتی گاه‌شماری اشکانی سال ۲۴۷ پیش از میلاد است؛ خودِ فتح پارت شاید بعدتر رخ داده باشد. پس آغاز دودمان را باید مجموعه‌ای از شواهد دانست، نه رویدادی با ثبت کامل و تاریخی یگانه.
- اشکانیان، بخش نخست: خاستگاه‌ها — دانشنامه ایرانیکا
- اشکانیان، بخش پنجم: گاه‌شماری اشکانی — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۲
مهرداد یکم پادشاهی‌ای منطقه‌ای را به شاهنشاهیِ آسیای غربی بدل کرد. نیروهای او ماد، الیمائی و بابل را گرفتند و سکه‌ها و عنوان‌های اشکانی هم با اتباع یونانی‌زبان سخن می‌گفتند و هم داعیه‌های ایرانیِ شاهی را بازمی‌نمودند. این زبان سیاسیِ انعطاف‌پذیر مهم بود، اما «نخستین هویت شرق و غرب در تاریخ» خواندن آن، تفسیر را به رتبه‌بندیِ اثبات‌ناپذیر تبدیل می‌کند.
- اشکانیان، بخش دوم: دودمان اشکانی — دانشنامه ایرانیکا
- اشکانیان، بخش چهارم: سکه‌های اشکانی — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۳
نسای کهن، که در بایگانی‌هایش «مهردادکرت» نامیده شده، مرکزی آیینی برای اشکانیان بود. معماری، سفال‌نوشته‌ها، پیکره‌ها و ریتون‌های عاجی آن، درباری را نشان می‌دهند که صورت‌های یونانی را در کنار اندیشه‌های ایرانی و آسیای میانه از نو به کار می‌گرفت. این اشیا از گزینش خلاقانه در درباری پساهخامنشی خبر می‌دهند و برای اهمیتشان نیازی به ادعای «نخستین آمیزش فرهنگی جهان» نیست.
- نسا — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۴
نبرد حَرّان در ۵۳ پیش از میلاد کارآمدی تیراندازان سواره، سواران زره‌پوش و تدارک تیرِ اشکانی را در برابر یورش کراسوس نشان داد. نیروهای رومی از سپاه سورنا پرشمارتر بودند، اما تحرک و تیراندازیِ پیوسته آرایش آنان را شکست. اهمیت قاطع نبرد را می‌توان بی‌تکرارِ آمار دقیقی بیان کرد که از روایت‌های باستانی به دست آمده و نیازمند احتیاط است.
- حَرّان — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۵
حَضَر در سده دوم میلادی به‌عنوان شهری کاروانی و استوار و پادشاهی‌ای تابع در حوزه اشکانی شکوفا شد. کتیبه‌های آرامی، ایزدان گوناگون، پیکره‌سازی و ایوان‌های بزرگ آن عناصر میان‌رودانی، ایرانی و یونانی‌ـ‌رومی را کنار هم می‌گذارند. تراژان و سپتیمیوس سوروس نتوانستند شهر را بگیرند؛ ساسانیان آغازین سرانجام در ۲۴۰ یا ۲۴۱ آن را فتح کردند و شهر متروک شد.
- حَضَر — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۶
در روزگار مهرداد دوم، فرستادگان اشکانی هم با گسترش هان در آسیای میانه روبه‌رو شدند و هم با پیشروی روم در غرب. این تماس‌ها پارت را در شبکه دیپلماسی و مبادله دوربرد جای داد، هرچند تجارت از قلمروها و واسطه‌های بسیاری می‌گذشت. شواهد از روابط مهم با هر دو قدرت پشتیبانی می‌کنند، نه از ادعای سلیقه‌ایِ «نخستین فرمانروای ایرانی که هر دو او را به رسمیت شناختند».
- اشکانیان، بخش دوم: دودمان اشکانی — دانشنامه ایرانیکا
- اشکانیان، بخش سوم: روابط خارجی — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۷
اردشیر در ۲۲۴ میلادی اردوان را شکست داد، اما نظم نوین ساسانی خاندان‌های بزرگ پارتی را حفظ کرد و بسیاری از نهادها و شیوه‌های اشکانی را به ارث برد. گاه‌شماری‌های متأخر ایرانی نزدیک به ۴۷۴ سال فرمانروایی اشکانی را به چند رقم کوتاه‌تر و ناسازگار فروکاستند و شاهنامه بازتاب همین سنت فشرده است. ایرانیکا این تحریف را با نظام‌های گاه‌شمارانه و تاریخِ رستگاری توضیح می‌دهد؛ شواهد نیازی به فرضِ برنامه‌ای هماهنگ برای سرکوب یاد اشکانیان ندارند.
- اشکانیان، بخش ششم: گاه‌شماری اشکانی در تاریخ سنتی — دانشنامه ایرانیکا
- دودمان ساسانی — دانشنامه ایرانیکا