فتح و تداوم: ایران پس از ساسانیان
فتح سده هفتم به فرمانروایی ساسانی پایان داد، اما به‌جای جایگزینی ناگهانی فرهنگ، دگرگونی‌ای طولانی و نابرابر را آغاز کرد. زبان‌ها، جامعه‌ها و نهادهای ایرانی درون امپراتوری‌های اسلامی پیاپی سازگار شدند و هم‌زمان تغییرهای عمیق دینی و سیاسی را تجربه کردند.
شروع این روایت روی نقشه
بخش ۱
شاهنشاهی ساسانی از ۲۲۴ تا ۶۵۱ میلادی بر ایران و سرزمین‌های همسایه فرمان راند؛ دودمانی مهم و دیرپا، اما نه دیرپاترین دودمان تاریخ ایران. دهه‌ها جنگ با بیزانس، کشمکش سیاسی و فشار مالی، پیش از پیشروی سپاهیان عربِ مسلمان دولت را فرسوده کرده بود. فتح، فرمانروایی شاهنشاهی ساسانی را پایان داد، نه جامعه ایران و همه نهادهای آن را.
- عرب، بخش دوم: فتح ایران — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۲
پیروزی سپاهیان عربِ مسلمان در قادسیه و نهاوند راه فتح بخش بزرگی از قلمرو ساسانی را گشود، اما سلطه یکدست نبود و مقاومت در چندین ناحیه ادامه یافت. یزدگرد سوم پیش از مرگش در ۶۵۱ میلادی به سوی شرق رفت. فروکاستن این روند به نبردی که یک تمدن را ناگهان فروپاشاند، گذار طولانی و متفاوت در هر منطقه را پنهان می‌کند.
- عرب، بخش دوم: فتح ایران — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۳
گرایش به اسلام طی چند سده رخ داد، نه بلافاصله پس از فتح. عربی در دین، دیوان‌سالاری خلافت و بخش بزرگی از دانش جایگاهی محوری یافت، درحالی‌که فارسی میانه و دیگر زبان‌های ایرانی ادامه یافتند و دگرگون شدند. فارسی نو بعدها در همین محیط چندزبانه و با خط عربی پدیدار شد.
- عرب، بخش دوم: فتح ایران — دانشنامه ایرانیکا
- زبان فارسی، بخش نخست: فارسی نو آغازین — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۴
جامعه‌های زرتشتی در ایران باقی ماندند و گروه‌هایی که بعدها پارسیان نام گرفتند در غرب هند سکونت گزیدند. روایت مهاجرت آنان بیشتر از «قصه سنجان»، متنی متعلق به دوره‌ای بسیار متأخر، شناخته می‌شود؛ بنابراین مسیر و زمان‌بندی آن را نمی‌توان با قطعیت بازسازی کرد. ازاین‌رو باید حافظه جمعی را از بازسازی تاریخی جدا دانست.
- جامعه‌های پارسی، بخش نخست: تاریخ آغازین — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۵
جنبش عباسی در خراسان از نارضایتی گروه‌های گوناگون عرب و غیرعرب نیرو گرفت. نوکیشان و فرماندهان ایرانی مهم بودند، اما این ائتلاف را نمی‌توان به شورشی قومی و ملی فروکاست. پیروزی سال ۷۵۰ یک خاندان خلافت را با خاندانی دیگر جایگزین کرد و قدرت را درون یک امپراتوری اسلامی از نو توزیع نمود.
- خلافت عباسی — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۶
در دوره عباسی، مردمانی از سرزمین‌های ایرانی در سپاه، دبیرخانه و دربار نقشی برجسته یافتند و در همان حال عربی زبان اصلی خلافت ماند. دانشنامه ایرانیکا «دیوان» را اصطلاحی در فارسی میانه می‌داند که به عربی راه یافته و کاربردهای اداری آن به‌مرور تغییر کرده است؛ هرچند درباره ریشه دورتر واژه اختلاف نظر وجود دارد. این تاریخ از تبادل نهادی خبر می‌دهد، نه مالکیت یک قوم بر خلافت.
- دیوان، بخش نخست: اصطلاح — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۷
بغداد در دوره عباسی به مرکزی بزرگ برای دیوان‌سالاری، بازرگانی، ادبیات و علوم بدل شد. دانشمندان و کارگزارانی از سرزمین‌های بسیار، عمدتاً به عربی کار می‌کردند و از سنت‌های یونانی، سریانی، فارسی، هندی و دیگر میراث‌ها بهره می‌گرفتند. این جهانی اسلامی و مشارکتی بود، نه دانشی در انحصار یک قوم یا دین.
- بغداد — دانشنامه ایرانیکا
- بیت‌الحکمه — دانشنامه بریتانیکا