حافظ شیرازی: زندگی، شعر و میراث لسان‌الغیب

حافظ که بود؟

خواجه شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی شاعر پارسی‌گوی سده هشتم هجری (چهاردهم میلادی) است که دیوان غزل‌هایش محبوب‌ترین و پرنقل‌ترین کتاب شعر در ایران است. او حدود سال‌های ۱۳۱۵ تا ۱۳۲۵ میلادی در شیراز زاده شد و در سال ۱۳۸۹ یا ۱۳۹۰ میلادی در همان شهر درگذشت. تخلص او، «حافظ»، به معنای کسی است که قرآن را از بر دارد و خود در غزلی از خواندن قرآن «در چارده روایت» سخن می‌گوید.

فارسی‌زبانان او را «لسان‌الغیب» می‌خوانند، زیرا گویی شعرش با حال هر خواننده سخن می‌گوید. حافظ استاد غزل بود، قالبی کوتاه از بیت‌های هم‌قافیه، و آن را از تصویرهای چندلایه عشق، می، میخانه و ریاکاری زاهدان سرشار کرد. نزدیک به هفت سده بعد، شعرش در جشن و سوگ خوانده می‌شود، با موسیقی همراه می‌شود و برای تفأل گشوده می‌شود.

شیراز در روزگار آشوب

حافظ در روزگار فروپاشی ایلخانان می‌زیست، هنگامی که دودمان‌های محلی بر سر جنوب ایران با هم می‌جنگیدند. نخست شاه ابواسحاق اینجو، فرمانروایی فرهنگ‌دوست، بر شیراز حکم راند و حافظ از او به نیکی یاد کرده است. در سال ۱۳۵۳ میلادی امیر مبارزالدین محمد مظفری شهر را گرفت و سخت‌گیری دینی را بر آن تحمیل کرد و میخانه‌ها را بست؛ بسیاری از پژوهشگران ریشخند حافظ به «محتسب» را پاسخی به همین دوره می‌دانند. شاه شجاع، پسر مبارزالدین، که در سال ۱۳۵۸ پدر را برکنار و نابینا کرد، مهم‌ترین حامی حافظ شد، هرچند شاعر گویا گاهی از چشم او نیز افتاد.

در واپسین سال‌های عمر حافظ، در ۱۳۸۷ میلادی، تیمور شیراز را گرفت. داستانی مشهور می‌گوید تیمور شاعر را سرزنش کرد که چرا سمرقند و بخارا را به خال هندوی ترک شیرازی بخشیده است و حافظ پاسخی نغز داد. این داستان نخستین بار در تذکره دولتشاه، حدود یک سده بعد، آمده و تقریباً بی‌گمان افسانه است. روایت‌های دیگر، مانند سفر نیمه‌کاره او به هند، نیز به همین اندازه نامطمئن‌اند. اطلاعات مستند درباره زندگی حافظ اندک است و زندگی‌نامه او بیشتر از روی شعرهایش و اشاره‌های تاریخی آن‌ها بازسازی می‌شود.

دیوان حافظ و هنر غزل

حافظ به معنای امروزی کتابی منتشر نکرد. شعرهایش در مجلس‌ها و دست‌نوشته‌ها دست‌به‌دست می‌شد و پس از مرگش در دیوانی گرد آمد؛ مقدمه‌ای که به‌طور سنتی به دوستش محمد گلندام نسبت داده می‌شود از همین گردآوری خبر می‌دهد. دیوان حدود ۵۰۰ غزل و شمار کمتری قصیده، رباعی و قالب‌های دیگر دارد. کهن‌ترین نسخه‌ها به چند دهه پس از مرگ او بازمی‌گردند و در شمار، ترتیب و واژه‌های شعرها با هم تفاوت دارند؛ از این رو مصححان امروزی متن را بازسازی می‌کنند، نه آنکه نسخه‌ای دست‌نخورده بیابند. تصحیح محمد قزوینی و قاسم غنی (۱۳۲۰ خورشیدی) و تصحیح پرویز ناتل خانلری به مرجع‌های معیار بدل شدند.

هنر حافظ در فشردگی و چندپهلویی است. یک بیت با ایهام، یعنی چندمعنایی سنجیده، می‌تواند هم‌زمان چند معنا داشته باشد و بیت‌های یک غزل اغلب میان مضمون‌های گوناگون می‌گردند. برخی خوانندگان غربی زمانی شعرش را پراکنده می‌دانستند، اما پژوهشگران امروز معمولاً در زیر سطح آن وحدتی از حال، تصویر و استدلال می‌بینند. قهرمانان او رند، آزاده روشن‌بینی که به کاستی‌های خود صادقانه اعتراف می‌کند، و پیر مغان میخانه‌اند؛ آماج طنزش زاهد، واعظ و محتسبی‌اند که دین‌داری را به نمایش می‌گذارند.

می، عشق و عرفان: حافظ را چگونه بخوانیم

کهن‌ترین بحث درباره حافظ این است که می و معشوق او واقعی‌اند یا عرفانی. شارحان صوفی می را عشق الهی، میخانه را جای تسلیم معنوی و معشوق را خدا دانسته‌اند. خوانندگان دیگر، از جمله سودی، شارح عثمانی که به شرح لفظی شهره است، و بسیاری از پژوهشگران امروزی، بر جنبه‌های زمینی و حسی شعرها، فضای درباری آن‌ها و طنز تند اجتماعی‌شان تأکید کرده‌اند. در سده شانزدهم میلادی حتی برخی فقیهان عثمانی بحث کردند که آیا دیوان حافظ برای خوانندگان پرهیزگار شایسته است یا نه.

بیشتر پژوهشگران امروز بر این باورند که همین چندپهلویی جوهر کار اوست. حافظ در سنتی می‌سرود که زبان عشق انسانی و زبان شوق عرفانی از دیرباز در آن در هم تنیده بود و او از این هم‌پوشانی چنان بهره می‌گیرد که خواننده نتواند بر یک معنا بایستد. از همین روست که عارفان، شکاکان، ملی‌گرایان و دین‌داران همه حافظ را از آنِ خود می‌دانند و هر یک روایتی از او می‌یابند که با خودشان سخن می‌گوید.

فال حافظ و آرامگاه حافظیه

در ایران دیوان حافظ را تنها نمی‌خوانند، بلکه با آن تفأل هم می‌زنند. در فال حافظ، فرد در دل نیتی می‌کند، کتاب را به‌تصادف می‌گشاید و غزل آن صفحه را پاسخ خود می‌داند. این رسم به‌ویژه در شب یلدا و نوروز رواج دارد و فال‌فروشان در خیابان‌های شهرهای ایران فال‌های چاپی می‌فروشند که گاه پرنده‌ای آموخته آن را از جعبه برمی‌دارد. در بسیاری از خانه‌های ایرانی دیوان حافظ کنار قرآن جای دارد و اغلب بر سفره هفت‌سین نیز دیده می‌شود.

حافظ در باغ‌های مصلای شیراز به خاک سپرده شده است. کریم‌خان زند در دهه ۱۷۷۰ میلادی بنایی بر مزار او ساخت و تالار گشوده و باغ کنونی، یعنی حافظیه، در دهه ۱۹۳۰ به طراحی آندره گدار، معمار فرانسوی، پدید آمد. حافظیه از پربازدیدترین مکان‌های ایران است؛ بازدیدکنندگان بر سر مزار شعر می‌خوانند و فال می‌گیرند و ایرانیان هر پاییز در ۲۰ مهر روز بزرگداشت حافظ را گرامی می‌دارند.

حافظ در جهان: گوته، امرسون و برداشت‌های امروزی

آوازه حافظ زود از مرزها گذشت. دیوانش در سراسر قلمرو عثمانی و هند گورکانی رونویسی و شرح شد و سودی بُسنوی در سده شانزدهم شرحی نامدار به ترکی بر آن نوشت. در اروپا، ویلیام جونز، خاورشناس انگلیسی، در دهه ۱۷۷۰ برگردان‌هایی از حافظ منتشر کرد و ترجمه کامل آلمانی یوزف فون هامر-پورگشتال در سال‌های ۱۸۱۲ و ۱۸۱۳ الهام‌بخش «دیوان غربی-شرقی» گوته (۱۸۱۹) شد، مجموعه‌ای که چون گفت‌وگویی با حافظ سروده شده است. رالف والدو امرسون نیز او را ستود و از شعرش ترجمه کرد و برگردان‌های گرترود بل در سال ۱۸۹۷ هنوز ارجمندند.

امروز بسیاری از خوانندگان انگلیسی‌زبان «حافظ» را از راه کتاب‌های پرفروش دانیل لادینسکی می‌شناسند که خود لادینسکی آن‌ها را برداشت‌های الهام‌گرفته می‌داند، نه ترجمه تحت‌اللفظی. پژوهشگران یادآوری می‌کنند که بخش بزرگی از این نوشته‌ها همتای روشنی در دیوان فارسی ندارد و چند جمله پرطرفدار که در فضای مجازی به نام حافظ دست‌به‌دست می‌شود از همین کتاب‌هاست. برای شنیدن صدای خود شاعر، می‌توان به ترجمه‌های علمی دیک دیویس و دیگران رجوع کرد که به متن فارسی نزدیک‌ترند.

پرسش‌های رایج

حافظ به چه چیزی مشهور است؟

حافظ به غزل‌هایش مشهور است؛ شعرهای کوتاهی که عشق، می، عرفان و طنز بر ریاکاری دینی را در هم می‌آمیزند. دیوان او پرخواننده‌ترین کتاب شعر در ایران است و برای فال حافظ نیز به کار می‌رود.

فال حافظ چگونه گرفته می‌شود؟

فرد نیتی می‌کند یا پرسشی در دل دارد، دیوان را به‌تصادف می‌گشاید و غزل آن صفحه را پاسخ خود می‌خواند. این رسمی عزیز در شب یلدا و نوروز است.

می در شعر حافظ واقعی است یا عرفانی؟

هر دو خوانش سنتی دیرینه دارند. شارحان صوفی می را عشق الهی می‌دانند و دیگران بر معنای زمینی و طنزآمیز آن تأکید می‌کنند. بسیاری از پژوهشگران معتقدند حافظ آگاهانه هر دو معنا را گشوده نگه می‌دارد.

آرامگاه حافظ کجاست؟

حافظ در شیراز، در حافظیه، به خاک سپرده شده است؛ آرامگاهی باغ‌گونه که تالار کنونی آن را آندره گدار در دهه ۱۹۳۰ بر جای بنای پیشین کریم‌خان زند طراحی کرد.

رویدادهای کلیدی روی نقشه

• ۱۳۷۰ میلادی · حافظ شیرازی
• ۱۲۵۸ میلادی · سعدی شیرازی
• ۱۳۸۷ میلادی · تیمور ایران را فتح کرد
• ۱۷۶۲ میلادی · شیراز: پایتخت زندیه و مرکز فرهنگی

روایت‌های راهنما

• شعر فارسی: صدا، عرفان و بازخوانی
• ویرانی و بازسازی نابرابر: ایران در روزگار مغول