شعر فارسی: صدا، عرفان و بازخوانی
از رودکی تا حافظ، شاعران فارسی‌گو سنت‌های درباری، فلسفی، عرفانی و غنایی را دگرگون کردند. ابهام نسخه‌ها، خودپردازی ادبی و ترجمه‌های متأخر بخشی از این تاریخ است، نه مانعی برای ارج‌نهادن به شعر.
شروع این روایت روی نقشهبخش ۱
ابیات باقی‌مانده رودکی نشان می‌دهد شعر فارسی نو تا سده دهم در دربار سامانی شکوفا شده بود. سنت متأخر او را شاعری بنیادگذار خواند و آثاری بسیار گسترده به او نسبت داد که بیشترشان از میان رفته یا انتسابشان نامطمئن است. هنر او را باید در فرهنگی گسترده‌تر، درباری و شفاهی، دید.
- رودکی — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۲
عمر خیام در روزگار خود بی‌تردید به‌عنوان ریاضی‌دان، منجم و فیلسوف شناخته می‌شد. شاید هسته کوچکی از رباعیات فارسی کهن باشد، اما مجموعه در نسخه‌های متأخر بسیار گسترش یافت و اصالت بسیاری از رباعیات منسوب همچنان نامطمئن است. شهرت امروزی او نیز تا اندازه‌ای حاصل بازآفرینی آزاد فیتزجرالد به انگلیسی است، نه برگردان شفاف یک متن فارسی ثابت.
- خیام، عمر، بخش دوم: شعر — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۳
عطار نیشابوری روایت‌های عرفانی و شعر غنایی اثرگذاری، از جمله «منطق‌الطیر»، آفرید. اطلاعات قابل اعتماد درباره زندگی او اندک است و تذکره‌های متأخر دیدارها و کرامت‌های نمایشی به سرگذشتش افزوده‌اند. جست‌وجوی ادبی او درباره سفر جان را بهتر است در آثاری دنبال کرد که با اطمینان بیشتری به او نسبت داده می‌شوند.
- عطار، فریدالدین — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۴
مولوی در بلخ یا ناحیه پیرامون آن زاده شد و سرانجام در قونیه اقامت گزید، اما علت‌های مهاجرت خانواده‌اش با اطمینان روشن نیست. خطر مغول، زیارت، سفر علمی و جست‌وجوی حمایت در بازسازی‌های رقیب مطرح شده‌اند. دیدار شمس تبریزی زبان غنایی او را دگرگون کرد و مثنوی آموزش عرفانی را با حکایت‌ها و تأمل‌های چندلایه پیش برد.
- مولوی، جلال‌الدین — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۵
«بوستان» منظوم و «گلستان»ِ آمیخته از نثر و نظم، سعدی را به الگویی در سبک، اخلاق، نکته‌سنجی و مشاهده اجتماعی بدل کردند. در این آثار راویِ بسیار سفرکرده‌ای ساخته می‌شود، اما بازنمایی ادبیِ خویشتن را همیشه نمی‌توان به برنامه سفری دقیق تبدیل کرد. رواج این آثار سعدی را در آموزش فارسیِ سرزمین‌های بسیار به چهره‌ای محوری بدل ساخت.
- سعدی — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۶
حافظ با پیوندی فشرده میان عشق، می، دینداری، ریا و تفسیر عرفانی، غزل فارسی را دگرگون کرد. نسخه‌های کهن با یکدیگر تفاوت دارند؛ بنابراین مصححان دیوان او را بازسازی می‌کنند، نه اینکه به متنی یگانه و دست‌نخورده دست یابند. خواندن، شرح‌نویسی، موسیقی و فال، جایگاه او را در زندگی فارسی‌زبانان پیوسته تازه کرده است.
- حافظ، بخش نخست: مروری کلی — دانشنامه ایرانیکا