تخت جمشید: تاریخ شهر شاهی هخامنشیان

تخت جمشید چه بود؟

تخت جمشید شهر شاهی بزرگ شاهنشاهی هخامنشی بود که بر صفه‌ای سنگی و پهناور در دامنه کوه رحمت، در دشت مرودشت و حدود ۶۰ کیلومتری شمال‌خاوری شیراز امروز، ساخته شد. سازندگانش آن را «پارسه» می‌نامیدند، همان نام سرزمین مادری‌شان که امروز استان فارس خوانده می‌شود. «پرسپولیس» به معنای شهر پارسیان، نام یونانیِ متأخر آن است و ایرانیان دیرزمانی است این ویرانه‌ها را به نام جمشید، شاه افسانه‌ای شاهنامه، «تخت جمشید» می‌خوانند.

تاریخ تخت جمشید کمتر از دو سده را در بر می‌گیرد: از حدود ۵۱۸ پیش از میلاد که داریوش یکم ساخت صفه را آغاز کرد، تا سوختن آن به دست اسکندر مقدونی در ۳۳۰ پیش از میلاد. در همین دوره، تخت جمشید بلندپروازانه‌ترین جلوه شاهی هخامنشی شد و از ۱۹۷۹ در فهرست میراث جهانی یونسکو جای دارد.

تخت جمشید را چه کسی و چگونه ساخت؟

داریوش یکم این جایگاه را برگزید و صفه‌ای به ابعاد تقریبی ۴۵۰ در ۳۰۰ متر پدید آورد که بخشی از آن از دل کوه تراشیده و بخشی دیگر با سنگ‌های به‌هم‌پیوسته برآورده شد. او ساخت آپادانا، تالار بزرگ بار، و کاخ خود، تچر، را آغاز کرد. پسرش خشایارشا آپادانا را به پایان رساند، دروازه ملل و کاخ خود، هدیش، را افزود و ساخت تالار صدستون را آغاز کرد که اردشیر یکم آن را تمام کرد. شاهان بعدی نیز بناهایی افزودند، چنان‌که تخت جمشید هرگز به‌راستی تمام نشد.

ساخت این مجموعه از همه شاهنشاهی مایه می‌گرفت. داریوش در متنی بنیادین دربارهٔ ساختن کاخش در شوش، از سدر لبنان، زر سارد و بلخ و استادکارانی از ایونیه، مصر، بابل و ماد سخن می‌گوید و زبان هنری آمیخته تخت جمشید همین تلاش سراسری را بازتاب می‌دهد. عناصر آشوری، مصری و یونانی در سبکی به هم آمیختند که بی‌گمان پارسی است: ستون‌های بلند و باریک با سرستون‌هایی به شکل گاو دوسر، شیردال یا شیر، و تالارهای گسترده‌ای که برای شکوه‌نمایی در برابر میهمانان طراحی شده بودند.

آپادانا و دروازه ملل

آپادانا شناخته‌شده‌ترین بنای تخت جمشید است. بام آن بر هفتادودو ستون به بلندی حدود ۲۰ متر استوار بود که امروز تنها چندتایی از آن‌ها برپا مانده‌اند. پلکان‌های آپادانا مشهورترین نقش‌برجسته‌های تخت جمشید را بر خود دارند: ردیف‌هایی از بزرگان و نگهبانان پارسی و مادی، و هیئت‌هایی از بیش از بیست قوم شاهنشاهی، از جمله لیدیایی‌ها، بابلی‌ها، مصری‌ها، عرب‌ها، بلخی‌ها، سکاها و هندی‌ها، که هر یک پیشکش‌هایی ویژه سرزمین خود چون اسب، پارچه، ظرف و جانور می‌آورند.

میهمانان از پلکانی دوطرفه و پهن با پله‌های کوتاه بالا می‌رفتند و از دروازه ملل وارد می‌شدند؛ دروازه‌ای که گاوهای بالدار غول‌پیکر از آن پاسداری می‌کردند و خشایارشا بر آن کتیبه‌ای به سه زبان پارسی باستان، ایلامی و بابلی نگاشته بود. پیام کل مجموعه، هماهنگی در سایه شاه بود. برخلاف نقش‌برجسته‌های کاخ‌های آشوری که اغلب محاصره و کشتار را نشان می‌دهند، در تخت جمشید تقریباً نشانی از خشونت نیست: مردمان فرمانبر با نظم و وقار نمایش داده شده‌اند؛ تصویری از شاهنشاهی به‌سان سامانی همکارانه، هرچند این تصویر شاید آرمانی بوده باشد.

چه کسانی در تخت جمشید کار می‌کردند؟ گواهی گل‌نبشته‌ها

در سال‌های ۱۹۳۳ و ۱۹۳۴، باستان‌شناسان مؤسسه شرق‌شناسی دانشگاه شیکاگو ده‌ها هزار گل‌نبشته و تکه گل‌نبشته را در باروی صفه یافتند. این «گل‌نبشته‌های باروی تخت جمشید» که بیشترشان به زبان ایلامی و مربوط به حدود ۵۰۹ تا ۴۹۳ پیش از میلادند، اسناد اداری درباره جیره خوراک، دام، سفر و نیروی کار در سراسر منطقه‌اند. گروهی کوچک‌تر به نام «گل‌نبشته‌های خزانه» پرداخت مزد به کارگران را در دهه‌های پس از آن ثبت کرده است.

این گل‌نبشته‌ها نیروی کاری بزرگ و سازمان‌یافته از مردان، زنان و کودکان را نشان می‌دهند که اغلب بر پایه خاستگاهشان گروه‌بندی می‌شدند و جیره غله، شراب و آبجو می‌گرفتند؛ استادکاران ماهر و زنانی که تازه زایمان کرده بودند سهم بیشتری داشتند. این اسناد را اغلب گواه آن می‌آورند که تخت جمشید به دست بردگان ساخته نشد، و به‌راستی تصویر کارگران زنجیرشده را رد می‌کنند. با این همه، پژوهشگران هنوز درباره جایگاه حقوقی این کارگران، که «کورتش» نامیده می‌شدند و شاید برخی از آنان کوچانده‌شده بودند، بحث می‌کنند؛ پس دقیق‌ترین بیان این است که آنان کارگرانی ثبت‌شده و مزدبگیر در سامانه‌ای دولتی بودند.

تخت جمشید چه کاربردی داشت؟

تخت جمشید تنها پایتخت شاهنشاهی نبود. دربار در فصل‌های گوناگون میان شوش، بابل، هگمتانه و تخت جمشید جابه‌جا می‌شد و پاسارگاد، شهری که کوروش پیش‌تر بنا نهاده بود، حدود ۴۰ کیلومتر به سوی شمال جای داشت. تخت جمشید قلب دودمان در سرزمین پارس بود: خزانه، مرکز اداری و صحنه آیین‌های شاهانه. داریوش، خشایارشا و شاهان پسین در آرامگاه‌های صخره‌ای نقش رستم در همان نزدیکی به خاک سپرده شدند و برای واپسین شاهان هخامنشی نیز آرامگاه‌هایی در دل کوهِ پشت صفه کنده شد.

برداشتی رایج در روزگار ما می‌گوید تخت جمشید برای برگزاری جشن نوروز ساخته شد و نقش‌برجسته‌های آپادانا آیین سال نو را نشان می‌دهند. این نظریه دلنشین است، اما هیچ متن باستانی آن را تأیید نمی‌کند و بسیاری از تاریخ‌نگاران ترجیح می‌دهند این نقش‌ها را تصویری فرازمانی از شاهنشاهی بدانند، نه گزارشی از جشنی معین.

چرا اسکندر تخت جمشید را سوزاند؟

اسکندر پس از شکست دادن داریوش سوم در گوگمل در ۳۳۱ پیش از میلاد، در آغاز سال ۳۳۰ پیش از میلاد به تخت جمشید رسید، خزانه آن را تاراج کرد، خزانه‌ای که به گفته نویسندگان باستانی برای بردنش هزاران چارپای باربر لازم بود، و چند ماه بعد کاخ‌ها را به آتش کشید. باستان‌شناسان لایه‌های سوخته را، به‌ویژه در تالار صدستون و خزانه، یافته‌اند. روایت‌های باستانی درباره انگیزه این کار همداستان نیستند: برخی آن را انتقامی سنجیده برای سوزاندن آکروپولیس آتن به دست پارسیان در ۴۸۰ پیش از میلاد می‌دانند و برخی دیگر کاری از سر مستی به تحریک زنی به نام تائیس. هر دو روایت از نویسندگان یونانی و رومی سده‌ها بعد به ما رسیده است و تاریخ‌نگاران امروزی اغلب این آتش‌سوزی را پیامی سیاسی و عامدانه می‌دانند که پایان سامان هخامنشی را اعلام می‌کرد.

تخت جمشید هرگز به‌طور کامل بازسازی نشد، اما هرگز هم از یادها نرفت. شاهان ساسانی در آنجا کتیبه نهادند، جهانگردان و شاعران دوران اسلامی آن را به نام تخت جمشید ستودند و کاوش‌های نوین ارنست هرتسفلد، اریش اشمیت و باستان‌شناسان ایرانی نقشه آن را آشکار کرد. در ۱۹۷۱ محمدرضا شاه جشن‌های ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی را در چادرهایی کنار این ویرانه‌ها برپا کرد. امروز تخت جمشید همچنان پربازدیدترین نماد ایران باستان است.

پرسش‌های رایج

تخت جمشید را چه کسی ساخت؟

ساخت تخت جمشید را داریوش یکم در حدود ۵۱۸ پیش از میلاد آغاز کرد. خشایارشا و اردشیر یکم آن را کامل کردند و گسترش دادند و شاهان هخامنشی پس از آنان تا ۳۳۰ پیش از میلاد بناهای تازه‌ای به آن افزودند.

چه کسی تخت جمشید را ویران کرد؟

اسکندر مقدونی پس از شکست دادن داریوش سوم، در ۳۳۰ پیش از میلاد تخت جمشید را غارت کرد و به آتش کشید. انگیزه او محل بحث است: انتقام سوزاندن آتن، هوسی از سر مستی یا پیامی سیاسی.

آیا تخت جمشید را بردگان ساختند؟

گل‌نبشته‌های اداری تخت جمشید کارگرانی، از جمله زنان، را ثبت کرده‌اند که جیره و مزد منظم می‌گرفتند و استادکاران و مادرانِ تازه‌زا سهمی افزون داشتند. جایگاه حقوقی دقیق آنان محل بحث است، اما شواهد تصویر بنایی ساخته‌شده به دست بردگان را تأیید نمی‌کنند.

تخت جمشید کجاست؟

تخت جمشید در استان فارس در جنوب‌باختری ایران و در دشت مرودشت، حدود ۶۰ کیلومتری شمال‌خاوری شیراز، جای دارد. آرامگاه‌های شاهی نقش رستم چند کیلومتر با آن فاصله دارند.

رویدادهای کلیدی روی نقشه

• ۵۱۸ پیش از میلاد · آغاز ساخت تخت جمشید
• ۴۹۰ پیش از میلاد · آرامگاه‌های شاهی نقش رستم
• ۳۳۰ پیش از میلاد · آتش زدن تخت جمشید
• ۱۹۷۱ میلادی · جشن‌های ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی

روایت‌های راهنما

• داریوش: اداره یک شاهنشاهی
• معماری و قدرت: ساختن اقتدار