معماری و قدرت: ساختن اقتدار
فرمانروایان و بانیان در دوره‌های گوناگون تاریخ ایران از محوطه‌های مقدس، کاخ‌ها، نقش‌برجسته‌ها، مسجدها و میدان‌ها برای سامان‌دادن آیین و نمایش اقتدار بهره بردند. این بناها در عین حال به نیروی کار، مصالح، شکل‌های به‌ارث‌رسیده و بازتفسیرهای بعدی وابسته بودند.
شروع این روایت روی نقشهبخش ۱
اونتاش‌ناپیریشا در سده سیزدهم پیش از میلاد دوراونتاش، چغازنبیل امروزی، را به‌عنوان مرکزی دینی در ایلام بنیاد نهاد. زیگورات آن درون حصارهای متحدالمرکز مقدس و در کنار نیایشگاه‌ها و بناهای کاخی قرار داشت، اما مجموعه هرگز کامل نشد. این محوطه گواه طرحی خاص برای سلطنت و آیین است، نه سرچشمه یگانه همه اندیشه‌های معماری بعدی ایران.
بخش ۲
کتیبه پیِ کاخ داریوش در شوش، DSf، مصالح و استادکاران را بر پایه خاستگاهشان برمی‌شمارد: سدر از لبنان، چوب از گنداره و کرمان، طلا از لیدی و باختر و صنعتگرانی از چندین بخش شاهنشاهی. بیان درست، بازگوییِ مستند این فهرست است، نه نقل‌قول نادرست «همه ملت‌ها اینجا آمدند و این کاخ را ساختند». کتیبه ساخت‌وساز را دستاورد سامان‌یافته گستره شاهنشاهی نشان می‌دهد.
- شوش ۳: دوره هخامنشی — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۳
داریوش و جانشینانش تخت جمشید را مجموعه‌ای شاهی برای بار عام، آیین، اقامت، انبار و اداره ساختند. نقش‌برجسته‌های آپادانا هیئت‌ها را با پوشاک و هدیه‌های متمایز نشان می‌دهند و گوناگونی شاهنشاهی را در سلسله‌مراتبی با محوریت شاه به نمایش می‌گذارند. پیوند مستقیم مجموعه با نوروز بسیار مطرح شده، اما در متن‌های باقی‌مانده هخامنشی به‌صراحت نیامده است.
- تخت جمشید — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۴
طاق‌بستان در شمال شرقی کرمانشاه با نقش‌برجسته‌های ساسانی‌اش شناخته می‌شود. در میان آن‌ها صحنه‌های تاج‌ستانی اردشیر دوم و شاپور سوم دیده می‌شود؛ نقش شاپور سوم در غاری دست‌ساز به شکل ایوان قرار دارد. به این ترتیب، مسیر از مجموعه آیینی هخامنشی به تصویر شاهان ساسانی بر سنگ می‌رسد.
- طاق‌بستان — دانشنامه بریتانیکا
بخش ۵
در مسجد جامع اصفهان، سازندگان سلجوقی طی چند مرحله گنبدخانه‌های بزرگ افزودند و صحن چهارایوانی را گسترش دادند. گنبدهای نظام‌الملک و تاج‌الملک دو راه‌حل متفاوت در آجرکاری را نشان می‌دهند. رابطه این دو بنا اغلب با رقابت سیاسی توضیح داده می‌شود، اما خود اثر با اطمینان بیشتر از تجربه‌های فنی و فضایی خبر می‌دهد که بانیان بعدی نیز ادامه‌شان دادند.
- اصفهان ۱۰: بناهای تاریخی — دانشنامه ایرانیکا
- مسجد جامع اصفهان — مرکز میراث جهانی یونسکو
بخش ۶
نقش‌جهان کاخ، بازار، مسجد جامع شاهی، مسجد دربار، نمایش و تجارت را گرد یک میدان وسیع جمع کرد. سردرِ چرخیده مسجد شاه، عالی‌قاپو، سردر قیصریه و مسجد شیخ لطف‌الله هر یک گونه‌ای از اقتدار را بیان می‌کردند. خورشید خواندن شاه و کیهان دانستن میدان یک تفسیر است؛ طرح و کارکردهای مستند بنا به‌خودی‌خود نشان می‌دهند معماری چگونه زندگی سیاسی و اجتماعی صفوی را سامان می‌داد.
- اصفهان ۱۰: بناهای تاریخی — دانشنامه ایرانیکا
- میدان امام اصفهان — مرکز میراث جهانی یونسکو