دودمان قاجار: ایران از ۱۷۸۹ تا ۱۹۲۵

برآمدن دودمان قاجار

دودمان قاجار از اواخر سده هجدهم تا ۱۹۲۵ بر ایران فرمان راند. قاجارها ایلی ترک‌تبار و از قزلباشانِ پشتیبان صفویان بودند که در پیرامون استرآباد، در جنوب شرقی دریای خزر، می‌زیستند. آقامحمدخان، که در کودکی به دستور فرمانروایی رقیب اخته شده بود، پس از مرگ کریم‌خان زند راه قدرت را با شمشیر گشود، در دهه ۱۷۸۰ تهران را پایتخت کرد، در ۱۷۹۴ واپسین فرمانروای زند را برانداخت، در ۱۷۹۵ تفلیس را غارت کرد و در ۱۷۹۶ رسماً تاج‌گذاری کرد. او در ۱۷۹۷ به قتل رسید.

جنگ، اصلاحات و فشار بیگانه

در روزگار فتحعلی‌شاه، ایران دو بار در جنگ با روسیه شکست خورد. عهدنامه‌های گلستان (۱۸۱۳) و ترکمانچای (۱۸۲۸) قفقاز جنوبی، از جمله بخش بزرگی از گرجستان، ارمنستان و جمهوری آذربایجانِ امروز، را از ایران جدا کرد و برای اتباع روس حق کاپیتولاسیون پدید آورد. عباس‌میرزای ولیعهد نوسازی ارتش را آغاز کرد و در دوران پادشاهی نزدیک به پنجاه‌ساله ناصرالدین‌شاه، امیرکبیرِ صدراعظم مالیه را سامان داد و دارالفنون را بنیان نهاد که در ۱۸۵۱ (۱۲۳۰ خورشیدی)، اندکی پس از برکناری او، گشایش یافت؛ امیرکبیر در ۱۸۵۲ به فرمان شاه در کاشان کشته شد.

بریتانیا و روسیه بر سر نفوذ در ایران رقابتی را پیش می‌بردند که آن را «بازی بزرگ» می‌نامند. شاهانِ گرفتار تنگدستی امتیازهایی به بیگانگان واگذار کردند؛ از امتیاز گسترده رویتر در ۱۸۷۲ تا امتیاز انحصار تنباکو که در ۱۸۹۱–۱۸۹۲ اعتراض و تحریمی سراسری برانگیخت و فتوایی منسوب به میرزای شیرازی، مرجع برجسته آن روزگار، پشتوانه‌اش بود. امتیاز دارسی در ۱۹۰۱ نیز به کشف نفت در ۱۹۰۸ انجامید.

انقلاب مشروطه، افول و میراث

در ۱۹۰۶ (۱۲۸۵ خورشیدی) ائتلافی از بازرگانان، روحانیان و روشنفکران اصلاح‌طلب مظفرالدین‌شاه را به پذیرش مجلس شورای ملی و قانون اساسی واداشت. در ۱۹۰۷ بریتانیا و روسیه بی‌آن‌که نظر ایران را بخواهند، این کشور را به حوزه‌های نفوذ خود تقسیم کردند. محمدعلی‌شاه، جانشین مظفرالدین‌شاه، در ۱۹۰۸ (۱۲۸۷) مجلس را به توپ بست، اما در ۱۹۰۹ (۱۲۸۸) با پیشروی مشروطه‌خواهان از سلطنت برکنار شد. ایران سپس در جنگ جهانی یکم با وجود اعلام بی‌طرفی به اشغال ارتش‌های بیگانه درآمد و در ۱۹۱۷–۱۹۱۹ گرفتار قحطی شد که شمار قربانیانش هنوز محل بحث است. پس از کودتای ۱۹۲۱ (اسفند ۱۲۹۹)، رضاخان به قدرت برتر بدل شد و مجلس در ۱۹۲۵ قاجارها را از سلطنت خلع کرد. میراث این دوره مرزهای امروزی ایران، پایتختی آن، نخستین قانون اساسی و سنتی پرجلوه در نقاشی و عکاسی است.

گاه‌شمار رویدادها

• ۱۷۸۶ میلادی · تهران پایتخت شد

  آقامحمدخان در حدود سال ۱۷۸۶ میلادی تهران را، که در آن روزگار شهرکی کوچک در دامنه البرز بود، پایتخت خود کرد و آن را به سبب نزدیکی به سرزمین‌های ایل قاجار در شمال برگزید. او ده سال بعد، در ۱۷۹۶، رسماً تاج‌گذاری کرد. (تهران) نمایش روی نقشه

• ۱۷۸۹ میلادی · آقامحمدخان سلسله قاجار را تأسیس کرد

  آقامحمدخان قاجار آخرین حاکم زند را شکست داد، ایران را متحد کرد و سلسله قاجار را با پایتخت تهران تأسیس نمود. (تهران) نمایش روی نقشه

• ۱۷۹۵ میلادی · نبرد کرتسانیسی و غارت تفلیس

  آقامحمدخان قاجار به گرجستان حمله کرد، شاه هرکلیوس دوم را در نبرد کرتسانیسی شکست داد و تفلیس را غارت کرد. هزاران نفر کشته یا به بردگی گرفته شدند. این ویرانی گرجستان را به سوی حمایت روسیه سوق داد و زمینه‌ساز جنگ‌های ایران و روس شد. (تفلیس، گرجستان) نمایش روی نقشه

• ۱۸۰۴ میلادی · نخستین جنگ ایران و روسیه

  ایران بر سر گرجستان و قفقاز با روسیه جنگید. با وجود موفقیت‌های اولیه، ایران شکست خورد. ولیعهد عباس میرزا نیروهای ایران را فرماندهی کرد. (قفقاز) نمایش روی نقشه

• ۱۸۱۱ میلادی · نوسازی نظامی عباس میرزا

  ولیعهد عباس میرزا تلاش کرد ارتش ایران را بر اساس الگوی اروپایی مدرن کند، دانشجویانی به اروپا فرستاد و کارخانه‌های مدرن در تبریز تأسیس نمود. (تبریز) نمایش روی نقشه

• ۱۸۱۳ میلادی · عهدنامه گلستان

  ایران پس از جنگ اول ایران و روس بیشتر سرزمین‌های شرقی قفقاز (گرجستان، داغستان و بخش‌هایی از آذربایجان کنونی) را به روسیه واگذار کرد. (گلستان (قفقاز)) نمایش روی نقشه

• ۱۸۲۳ میلادی · نخستین عهدنامه ارزروم

  ایران و امپراتوری عثمانی نخستین عهدنامه ارزروم را امضا کردند و تلاش نمودند مرز دیرینه مورد اختلاف خود در بین‌النهرین و قفقاز را تعیین کنند. این عهدنامه در حل مسئله حاکمیت بر مناطق مرزی کلیدی ناکام ماند. (ارزروم، امپراتوری عثمانی) نمایش روی نقشه

• ۱۸۲۶ میلادی · دومین جنگ ایران و روسیه

  ایران تلاش کرد سرزمین‌های قفقازی از دست رفته را بازپس بگیرد. با وجود نیروهای مدرن عباس میرزا، ایران از روسیه شکست خورد. (قفقاز) نمایش روی نقشه

• ۱۸۲۷ میلادی · محاصره ایروان: شیران ایران

  نیروهای روسیه به فرماندهی ایوان پاسکویچ در دومین جنگ ایران و روس قلعه ایروان را محاصره کردند. حسین‌قلی‌خان حاکم ایروان و برادرش حسن‌خان ساری اصلان در برابر یورش‌های پی‌در‌پی از دژ دفاع کردند و در میان مردم به «شیران ایران» شهرت یافتند. قلعه در اول اکتبر ۱۸۲۷ سقوط کرد و راه برای عهدنامه ترکمانچای و از دست رفتن قفقاز جنوبی گشوده شد. (قلعه ایروان) نمایش روی نقشه

• ۱۸۲۸ میلادی · عهدنامه ترکمانچای

  ایران باقی‌مانده سرزمین‌های قفقاز (ارمنستان و جمهوری آذربایجان کنونی) را به روسیه واگذار کرد. این عهدنامه تحقیرآمیز نشانه اوج ضعف قاجار و از دست رفتن سرزمین‌ها بود. (ترکمانچای) نمایش روی نقشه

• ۱۸۲۹ میلادی · قتل گریبایدوف در سفارت روسیه

  الکساندر گریبایدوف سفیر روسیه هنگام حمله اوباش به سفارت روسیه در تهران کشته شد و بحران دیپلماتیک ایجاد کرد. ایران الماس شاه را به عنوان عذرخواهی فرستاد. (تهران) نمایش روی نقشه

• ۱۸۳۷ میلادی · محاصره هرات (۱۸۳۷–۱۸۳۸)

  محمدشاه قاجار نه ماه هرات را محاصره کرد تا شهر را به عنوان بخشی از ایران بازپس گیرد. بریتانیا از بیم پیشروی ایران و روسیه به سوی هند، از راه‌های دیپلماتیک و نظامی مداخله و ایران را مجبور به عقب‌نشینی کرد. (هرات) نمایش روی نقشه

• ۱۸۴۴ میلادی · اعلام رسالت باب

  سیدعلی‌محمد شیرازی خود را «باب» (دروازه) اعلام کرد و آیین بابی را تأسیس نمود. این جنبش توسط مقامات قاجار به شدت سرکوب شد. (شیراز) نمایش روی نقشه

• ۱۸۴۶ میلادی · رمزگشایی کتیبه بیستون

  سر هنری رالینسون خط میخی فارسی باستان در کتیبه بیستون را رمزگشایی کرد و زبان‌های باستانی بین‌النهرین و ایران را گشود. (بیستون، کرمانشاه) نمایش روی نقشه

• ۱۸۴۷ میلادی · دومین عهدنامه ارزروم

  با میانجیگری بریتانیا و روسیه، دومین عهدنامه ارزروم مرز عثمانی-ایران را قطعی‌تر تعیین کرد. ایران ادعای خود بر سلیمانیه را کنار گذاشت و عثمانی حاکمیت ایران بر بندر محمره (خرمشهر) و حقوق کشتیرانی شرقی اروندرود را پذیرفت. (ارزروم، امپراتوری عثمانی) نمایش روی نقشه

• ۱۸۴۸ میلادی · اصلاحات امیرکبیر

  میرزا تقی‌خان امیرکبیر، بزرگ‌ترین نخست‌وزیر اصلاح‌طلب ایران، دارالفنون را تأسیس کرد، اداره کشور را نوسازی نمود و با فساد مبارزه کرد تا اینکه به دستور شاه اعدام شد. (تهران) نمایش روی نقشه

• ۱۸۴۸ میلادی · شاعره طاهره قرةالعین

  فاطمه برغانی معروف به طاهره (قرةالعین) از رهبران برجسته بابی و یکی از نخستین زنان ایرانی شد که در کنفرانس بدشت (۱۸۴۸) علناً حجاب از سر برداشت. شاعر و متکلمی برجسته، عمل او نمادی از گسست با سنت بود. در ۱۸۵۲ اعدام شد و به روایتی به جلادش گفت: 'می‌توانی مرا بکشی اما نمی‌توانی آزادی زنان را متوقف کنی.' (بدشت، مازندران) نمایش روی نقشه

• ۱۸۵۱ میلادی · تأسیس دارالفنون

  امیرکبیر دارالفنون را تأسیس کرد، نخستین مؤسسه آموزش عالی مدرن ایران که پزشکی، مهندسی، علوم نظامی و زبان‌های خارجی تدریس می‌کرد. (تهران) نمایش روی نقشه

• ۱۸۵۶ میلادی · جنگ ایران و انگلیس بر سر هرات

  ایران موقتاً هرات را فتح کرد که منجر به جنگ با بریتانیا شد. عهدنامه پاریس ایران را مجبور کرد استقلال افغانستان را بپذیرد و ادعای خود بر هرات را برای همیشه کنار بگذارد. (هرات) نمایش روی نقشه

• ۱۸۵۷ میلادی · عهدنامه پاریس (۱۸۵۷)

  عهدنامه پاریس که جنگ ایران و انگلیس را پایان داد، ایران را مجبور کرد از هرات عقب بنشیند، استقلال افغانستان را بپذیرد و تعهد دهد هرگز در امور افغانستان مداخله نکند. ایران برای همیشه ادعای تاریخی خود بر هرات را از دست داد. بریتانیا نفوذ غالب بر افغانستان را به عنوان حائل در برابر روسیه به دست آورد. (پاریس، فرانسه) نمایش روی نقشه

• ۱۸۵۸ میلادی · نخستین خط تلگراف در ایران

  نخستین خط تلگراف تهران را به شهرهای بزرگ متصل کرد و بعداً توسط بریتانیا از طریق ایران به هند گسترش یافت. این آغاز ادغام ایران در ارتباطات جهانی بود. (تهران) نمایش روی نقشه

• ۱۸۷۲ میلادی · امتیاز رویتر

  ناصرالدین شاه امتیاز گسترده‌ای بر منابع، صنایع و بانکداری ایران به بارون یولیوس دو رویتر اعطا کرد. لرد کرزن آن را «خارق‌العاده‌ترین واگذاری تمام منابع یک کشور» نامید. (تهران) نمایش روی نقشه

• ۱۸۷۳ میلادی · سفر ناصرالدین شاه به اروپا

  ناصرالدین شاه نخستین پادشاه ایرانی شد که به اروپا سفر کرد. او به روسیه، بریتانیا، فرانسه، بلژیک و کشورهای دیگر رفت. سفرنامه‌های مفصلش پرفروش شد و شیفتگی مردم به مدرنیته اروپایی — و بحث درباره غرب‌زدگی — را برانگیخت. (اروپا (پاریس، لندن، سن‌پترزبورگ)) نمایش روی نقشه

• ۱۸۷۹ میلادی · تشکیل بریگاد قزاق ایران

  ناصرالدین شاه که در سفرهای اروپایی‌اش تحت تأثیر سواره‌نظام قزاق روسیه قرار گرفته بود، بریگاد قزاق ایران را با افسران روسی تأسیس کرد. این یگان مؤثرترین واحد نظامی ایران شد — اما ابزار نفوذ روسیه نیز بود. رضاخان بعدها از درون همین بریگاد به قدرت رسید. (تهران) نمایش روی نقشه

• ۱۸۸۱ میلادی · عهدنامه آخال

  پس از فتح سرزمین‌های ترکمن توسط روسیه، ایران عهدنامه آخال را امضا و ادعای خود بر واحه مرو و سرزمین‌های شرقی ترکمن را واگذار کرد. این عهدنامه مرز شمال شرقی ایران و از دست رفتن سرزمین‌های آسیای میانه را که هزاران سال بخشی از جهان ایرانی بودند نهایی کرد. (آخال (منطقه عشق‌آباد)) نمایش روی نقشه

• ۱۸۹۱ میلادی · جنبش تنباکو

  تحریم سراسری تنباکو به رهبری فتوای میرزای شیرازی ناصرالدین شاه را مجبور کرد امتیاز انحصاری تنباکوی بریتانیا را لغو کند. نخستین اعتراض موفق توده‌ای در تاریخ مدرن ایران. (تهران (سراسری)) نمایش روی نقشه

• ۱۸۹۶ میلادی · ترور ناصرالدین شاه

  ناصرالدین شاه پس از ۴۸ سال حکومت توسط میرزا رضا کرمانی، پیرو سیدجمال‌الدین اسدآبادی، در حرم شاه عبدالعظیم ترور شد. (حرم شاه عبدالعظیم) نمایش روی نقشه

• ۱۹۰۱ میلادی · امتیاز نفت دارسی

  مظفرالدین شاه امتیاز ۶۰ ساله اکتشاف و بهره‌برداری نفت در بیشتر ایران (به جز پنج استان شمالی) را در ازای مبلغی ناچیز و ۱۶ درصد سود به ویلیام ناکس دارسی اعطا کرد. این امتیاز به کشف نفت ۱۹۰۸ انجامید و قرن بیستم پرتلاطم ایران را شکل داد. (تهران) نمایش روی نقشه

• ۱۹۰۶ میلادی · انقلاب مشروطه

  اعتراضات گسترده بازاریان، روحانیان و روشنفکران مظفرالدین شاه را مجبور کرد نخستین قانون اساسی ایران را امضا کند و مجلس را تأسیس نماید و اقتدار شاه را محدود کند. (تهران) نمایش روی نقشه

• ۱۹۰۶ میلادی · مجلس اول: گشایش پارلمان ایران

  نخستین مجلس شورای ملی ایران در تهران گشایش یافت، پیروزی انقلاب مشروطه. نمایندگان سراسر کشور قانون اساسی‌ای بر اساس حقوق بلژیک تدوین کردند که تفکیک قوا و حقوق شهروندی را تثبیت کرد. این نخستین نهاد دموکراتیک در خاورمیانه بود. (تهران) نمایش روی نقشه

• ۱۹۰۷ میلادی · قرارداد ۱۹۰۷: تقسیم ایران

  بریتانیا و روسیه قراردادی امضا کردند و ایران را به مناطق نفوذ تقسیم نمودند — روسیه در شمال، بریتانیا در جنوب — بدون رضایت ایران. (تهران (متأثر)) نمایش روی نقشه

• ۱۹۰۸ میلادی · ستارخان: قهرمان تبریز

  ستارخان و باقرخان مقاومت قهرمانانه تبریز را در برابر نیروهای سلطنت‌طلب که می‌خواستند انقلاب مشروطه را سرکوب کنند رهبری کردند. (تبریز) نمایش روی نقشه

• ۱۹۰۸ میلادی · به توپ بستن مجلس توسط محمدعلی شاه

  محمدعلی شاه با حمایت بریگاد قزاق روسی ساختمان مجلس را به توپ بست، مشروطه‌خواهان را دستگیر و قانون اساسی را تعلیق کرد. (تهران) نمایش روی نقشه

• ۱۹۰۸ میلادی · کشف نفت در مسجد سلیمان

  تیم ویلیام ناکس دارسی نفت را در مسجد سلیمان در جنوب غربی ایران کشف کرد — نخستین کشف بزرگ نفت در خاورمیانه. این کشف سرنوشت ایران را برای قرن بعد شکل داد. (مسجد سلیمان) نمایش روی نقشه

• ۱۹۰۹ میلادی · تأسیس شرکت نفت ایران و انگلیس

  شرکت نفت ایران و انگلیس (بعداً بریتیش پترولیوم) برای بهره‌برداری از نفت ایران تأسیس شد. کنترل بریتانیا بر نفت ایران منبع بزرگ نارضایتی ملی شد. (مسجد سلیمان) نمایش روی نقشه

• ۱۹۱۱ میلادی · مورگان شوستر و مبارزه برای استقلال مالی

  مورگان شوستر مشاور مالی آمریکایی تلاش کرد امور مالی ایران را اصلاح کند اما تحت فشار روسیه اخراج شد. او کتاب «خفه کردن ایران» را درباره مداخله خارجی نوشت. (تهران) نمایش روی نقشه

• ۱۹۱۴ میلادی · اشغال ایران در جنگ جهانی اول

  با وجود اعلام بی‌طرفی، ایران در جنگ جهانی اول توسط نیروهای بریتانیا، روسیه و عثمانی اشغال شد. قحطی حدود ۲ میلیون ایرانی را کشت (قحطی بزرگ ۱۹۱۷-۱۹۱۹). (ایران (سراسری)) نمایش روی نقشه

• ۱۹۱۴ میلادی · جنبش جنگل گیلان

  میرزا کوچک‌خان جنبش جنگل را در گیلان رهبری کرد و علیه اشغال خارجی و فساد حکومت مرکزی جنگید و برای مدت کوتاهی جمهوری سوسیالیستی شوروی ایران را تأسیس نمود. (گیلان (رشت)) نمایش روی نقشه

• ۱۹۱۵ میلادی · رئیس‌علی دلواری و مقاومت تنگستان

  در ۱۹۱۵ که نیروهای بریتانیا و هند بوشهر را اشغال کردند، رئیس‌علی دلواری از سران عشایر تنگستان و دشتستان مردم را به یک مبارزه چریکی فراخواند که انگلیسی‌ها را از کوچه‌های شهر بیرون راند و تلفات سنگینی به آنها وارد کرد. دلواری در شهریور ۱۲۹۴ به دست خائنی داخلی کشته شد، اما مقاومت سال‌ها ادامه یافت و به نمادی ملی از دفاع مردمی در برابر اشغال خارجی در جنگ جهانی اول تبدیل شد. (دلوار، تنگستان (بوشهر)) نمایش روی نقشه

• ۱۹۱۷ میلادی · قحطی بزرگ ایران (۱۹۱۷–۱۹۱۹)

  در حالی که ایران در جنگ جهانی اول توسط نیروهای خارجی اشغال شده بود، قحطی فاجعه‌باری حدود ۲ میلیون ایرانی — نزدیک به یک‌چهارم جمعیت — را کشت. مصادره مواد غذایی توسط بریتانیا، اختلال مسیرهای تجاری و خشکسالی دست به دست هم دادند و یکی از بدترین فجایع انسانی تاریخ ایران را رقم زدند. (ایران (سراسری)) نمایش روی نقشه

• ۱۹۱۹ میلادی · قرارداد ۱۹۱۹ ایران و بریتانیا

  نخست‌وزیر وثوق‌الدوله قراردادی محرمانه با بریتانیا امضا می‌کند که عملاً ایران را به تحت‌الحمایه بریتانیا تبدیل می‌کرد — مستشاران بریتانیایی ارتش، مالیه و زیرساخت‌های ایران را کنترل می‌کردند. خشم عمومی گسترده، مخالفت مطبوعات و امتناع مجلس از تصویب قرارداد سرانجام آن را شکست داد و آن را به یکی از نخستین اقدامات موفق مقاومت مردمی ایران در برابر سلطه خارجی تبدیل کرد. (تهران) نمایش روی نقشه

• ۱۹۲۱ میلادی · کودتای ۱۹۲۱

  رضاخان فرمانده بریگاد قزاق و سیدضیاءالدین طباطبایی با حمایت بریتانیا کودتا کردند. رضاخان در نهایت به چهره سیاسی غالب تبدیل شد. (تهران) نمایش روی نقشه

• ۱۹۲۱ میلادی · عهدنامه مودت ایران و شوروی

  دولت نوپای شوروی تمام امتیازات تزاری و بدهی‌های ایران را لغو کرد، حقوق کاپیتولاسیون ترکمانچای را باطل و نیروهای روسی را خارج نمود. اما ماده ششم حق مداخله نظامی روسیه را در صورت تهدید از خاک ایران حفظ کرد — بندی که بعداً در ۱۹۴۱ به آن استناد شد. (مسکو) نمایش روی نقشه

پرسش‌های رایج

چرا ایران قفقاز را به روسیه باخت؟

ایران در جنگ‌های ۱۸۰۴–۱۸۱۳ و ۱۸۲۶–۱۸۲۸ از ارتش روسیه، که آموزش و جنگ‌افزار بهتری داشت، شکست خورد. عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای جدایی این سرزمین‌ها را رسمیت بخشید و بریتانیا، که بر روی کاغذ متحد ایران بود، یاری عملی چندانی نکرد.

دودمان قاجار کی به پایان رسید؟

مجلس در ۹ آبان ۱۳۰۴ (۳۱ اکتبر ۱۹۲۵) به خلع احمدشاه، واپسین پادشاه قاجار، رأی داد و مجلس مؤسسان در آذر همان سال رضاخان را به پادشاهی برگزید و دودمان پهلوی بنیان گرفت.

رویدادهای کلیدی روی نقشه

• ۱۷۸۹ میلادی · آقامحمدخان سلسله قاجار را تأسیس کرد
• ۱۸۲۸ میلادی · عهدنامه ترکمانچای
• ۱۸۵۱ میلادی · تأسیس دارالفنون
• ۱۹۰۶ میلادی · انقلاب مشروطه

روایت‌های راهنما

• ایران قاجاری: جنگ، اصلاحات و مشروطه‌خواهی
• انقلاب مشروطه ایران: ائتلاف، مجلس و فشار