CivStory

خلافت عباسی و ایران: تاریخ، گاه‌شمار و نقشه

تاریخ خلافت عباسی (۷۵۰ تا ۱۲۵۸) از نگاه ایران: انقلاب خراسان و ابومسلم، وزیران ایرانی چون برمکیان، بنیاد بغداد و برآمدن سلسله‌های ایرانی.

باز کردن نقشه تعاملی

خلافت عباسی چه بود؟

خلافت عباسی (۷۵۰ تا ۱۲۵۸) دومین خاندان بزرگ خلفا بود که نسب به عباس، عموی پیامبر اسلام، می‌رساند. پایتخت آن، بغداد، که در ۷۶۲ در نزدیکی تیسفون، پایتخت کهن ساسانیان، بنیاد نهاده شد، به یکی از بزرگ‌ترین شهرهای جهان بدل گشت. هرچند این خاندان عرب بود، ایران در کانون تاریخ آن جای داشت: انقلابی که عباسیان را به قدرت رساند از خراسان آغاز شد و دبیران ایرانی و سنت‌های درباری ایران شیوهٔ حکومت آنان را شکل دادند.

انقلابی از خراسان

در ۷۴۷ ابومسلم در نزدیکی مرو درفش‌های سیاه دعوت عباسی را برافراشت و عرب‌های ساکن خراسان و نومسلمانان ایرانی (موالی) را که از حکومت امویان ناخرسند بودند گرد آورد. سپاه خراسان به سوی غرب تاخت و در ۷۵۰ آخرین خلیفهٔ اموی را در کنار رود زاب شکست داد. اما منصور، خلیفهٔ عباسی، که از محبوبیت ابومسلم بیمناک بود، در ۷۵۵ او را کشت. شورش‌هایی که به نام ابومسلم برخاستند، و سپس قیام طولانی بابک خرمدین در آذربایجان (حدود ۸۱۶ تا ۸۳۷)، از شکاف‌های درون ائتلافی حکایت دارند که این انقلاب را به ثمر رسانده بود.

دبیران ایرانی: برمکیان و دربار

برمکیان، خاندانی از بلخ که نیاکانشان سرپرستی پرستشگاه بودایی نوبهار را بر عهده داشتند، از نخستین سال‌های خلافت عباسی در خدمت آن بودند. در روزگار هارون‌الرشید، یحیی بن خالد و پسرانش فضل و جعفر بخش بزرگی از امور کشور را می‌گرداندند تا آنکه در ۸۰۳ ناگهان از قدرت فرو افتادند. دبیران ایرانی آیین دیوانی و آداب درباری به شیوهٔ ساسانی را با خود آوردند و مترجمانی چون ابن مقفع آثار فارسی میانه را به عربی برگرداندند. دانشمندانی از ایران و آسیای میانه، از جمله خوارزمی، در شبکه‌های علمی بغداد فعالیت می‌کردند.

پراکندگی قدرت و میراث در ایران

پس از جنگ داخلی ۸۱۱ تا ۸۱۳، که مأمون با پشتیبانی خراسانیان در آن پیروز شد، قدرت واقعی در ایران گام‌به‌گام به سلسله‌های محلی رسید: نخست طاهریان در مقام فرمانداران موروثی، سپس صفاریان و سامانیان و آل‌بویه که در ۹۴۵ خود بغداد را نیز گرفتند. سلجوقیان در ۱۰۵۵ جای آل‌بویه را گرفتند و مغولان در ۱۲۵۸ به خلافت عباسی در بغداد پایان دادند. در قرن‌های عباسی، اکثریت مردم ایران به‌تدریج مسلمان شدند، هرچند آهنگ این دگرگونی محل بحث است؛ و فارسی دری در دربارهای ایرانی، که بیشترشان همچنان به‌ظاهر خلیفه را به رسمیت می‌شناختند، به زبانی ادبی بدل شد.

گاه‌شمار رویدادها

پرسش‌های رایج

ایرانیان در خلافت عباسی چه نقشی داشتند؟

نقشی محوری. انقلاب عباسی از خراسان و با پشتیبانی بسیاری از ایرانیان آغاز شد، خاندان‌های ایرانی چون برمکیان در مقام وزیر و دبیر خدمت کردند، آیین‌های دیوانی و درباری ساسانی در بغداد به کار گرفته شد و بسیاری از دانشمندان برجستهٔ این دوره از ایران و آسیای میانه برخاستند.

برمکیان چه کسانی بودند؟

برمکیان خاندانی از بلخ، در شمال افغانستان امروزی، بودند که نیاکانشان سرپرستی پرستشگاه بودایی نوبهار را بر عهده داشتند. آنان پس از گرویدن به اسلام از دیوان‌سالاران نیرومند عباسی شدند و در روزگار هارون‌الرشید بر حکومت چیرگی داشتند، تا آنکه هارون در ۸۰۳ ناگهان قدرتشان را درهم شکست؛ علت این سقوط هنوز محل بحث است.

چرا عباسیان کنترل ایران را از دست دادند؟

دوری راه، جنگ‌های داخلی و هزینهٔ سپاهیان خلفا را به فرمانداران نیرومند محلی وابسته کرد. از قرن نهم میلادی سلسله‌هایی چون طاهریان و صفاریان و سامانیان با استقلالی روزافزون بر ایران فرمان راندند و سپس آل‌بویه و سلجوقیان خود خلفا را زیر نفوذ گرفتند.

رویدادهای کلیدی روی نقشه

روایت‌های راهنما

مطالب مرتبط

منابع: