ابن سینا (بوعلی سینا): زندگی، قانون در طب و میراث فلسفی
ابن سینا که بود؟ زندگی بوعلی سینا از بخارا تا همدان، کتاب قانون در طب و شفا، و میراثی که هنوز در ایران و جهان درباره‌اش بحث می‌شود.
باز کردن نقشه تعاملی
ابن سینا که بود؟
اویسنا (Avicenna) صورت لاتینی نام ابوعلی حسین بن عبدالله بن سینا (حدود ۹۸۰ تا ۱۰۳۷ میلادی) است؛ کسی که ایرانیان او را بوعلی سینا یا شیخ‌الرئیس می‌خوانند. او پزشک، فیلسوف و دانشمندی ذوفنون بود که در بخارای سامانی بالید و سال‌های پختگی‌اش را در رفت‌وآمد میان دربارهای آسیای میانه و غرب ایران گذراند. دو کتاب او قرن‌ها مسیر دانش را رقم زد: «قانون در طب»، دانشنامه‌ای منظم در پزشکی، و «شفا»، مجموعه‌ای عظیم در منطق، طبیعیات، ریاضیات و الهیات.
ابن سینا نیز مانند بیشتر دانشوران روزگارش عمدتاً به عربی می‌نوشت، که زبان مشترک علم از اندلس تا آسیای میانه بود، اما به فارسی هم فلسفه نگاشت. زندگی او دریچه‌ای است به دربارهای ایرانی‌مآب پایان سده چهارم و آغاز سده پنجم هجری؛ جایی که فرمانروایان رقیب بر سر پزشکان، منجمان و شاعران با یکدیگر رقابت می‌کردند و دانشمندی برجسته می‌توانست یک سال به وزارت برسد و سال بعد از دست دشمنانش پنهان شود.
کودکی و جوانی در بخارای سامانی
بیشتر دانسته‌های ما از جوانی ابن سینا از زندگی‌نامه‌ای می‌آید که خود او بر شاگرد دیرینه‌اش ابوعبید جوزجانی املا کرد و جوزجانی بعدها دنباله آن را نوشت. این متن منبعی گران‌بهاست، اما چهره‌ای است که ابن سینا با دقت از خود ساخته است. او حدود سال ۹۸۰ میلادی در افشنه، روستایی نزدیک بخارا، به دنیا آمد. پدرش که از بلخ بود در دیوان سامانیان خدمت می‌کرد و خانه‌اش محل رفت‌وآمد اهل دانش بود.
به روایت همین زندگی‌نامه، او در حدود ده‌سالگی قرآن و بخش بزرگی از ادب را آموخته بود، سپس حساب، منطق، هندسه اقلیدس و نجوم بطلمیوس را فراگرفت و تا شانزده‌سالگی پزشکی را به خودآموزی آموخت. می‌گوید «مابعدالطبیعه» ارسطو را چهل بار خواند و نفهمید تا آنکه رساله‌ای ارزان از فارابی، که در بازار کتاب‌فروشان خرید، مقصود آن را بر او گشود. این جزئیات زنده و گیراست، اما مورخان ادعای نبوغ زودرس را روایت خود ابن سینا می‌دانند، نه واقعیتی که منبعی مستقل آن را تأیید کرده باشد.
آوازه پزشکی دری سرنوشت‌ساز به رویش گشود. پس از آنکه در درمان نوح بن منصور سامانی شرکت کرد، اجازه یافت به کتابخانه سلطنتی بخارا راه یابد؛ کتابخانه‌ای که بعدها آن را بنایی با اتاق‌های بسیار و آکنده از کتاب‌هایی وصف کرد که هرگز جای دیگری ندیده بود. همین کتابخانه و حمایت سامانیان هم از دانشی که به عربی نوشته می‌شد و هم از ادب فارسی نو، جهان فکری او را ساخت. با فروپاشی دولت سامانی در سال ۹۹۹ میلادی، آن جهان از هم پاشید و سال‌های سرگردانی ابن سینا آغاز شد.
دانشمندی در سفر: گرگانج، ری، همدان و اصفهان
ابن سینا نخست در گرگانج، پایتخت مأمونیان خوارزم، پناهی یافت؛ جایی که دانشمندانی چون ابوریحان بیرونی نیز در آن به سر می‌بردند. این دو پیش‌تر در پرسش‌وپاسخ‌هایی مشهور و تند درباره طبیعیات و کیهان‌شناسی با هم بحث کرده بودند. روایتی رنگین‌تر و متأخرتر، که نظامی عروضی در سده ششم هجری آورده است، می‌گوید او برای گریز از فراخوان محمود غزنوی از خوارزم رفت. شاید این داستان هسته‌ای از حقیقت داشته باشد، اما حکایتی ادبی است، نه رویدادی مستند.
او پس از سال‌هایی در گرگان و ری به همدان رسید، شمس‌الدوله دیلمی را درمان کرد و دو بار وزیر او شد. سیاست دربار پرخطر بود: سپاهیان بر او شوریدند و پس از مرگ شمس‌الدوله، به اتهام مکاتبه با فرمانروایی رقیب، ماه‌ها در قلعه‌ای زندانی شد. در حدود سال ۱۰۲۴ میلادی به اصفهان گریخت و در پناه علاءالدوله کاکویه آرام‌ترین و پربارترین سال‌های پایانی عمرش را گذراند.
جوزجانی از شب‌هایی می‌گوید که شاگردان در خانه استاد گرد می‌آمدند و «شفا» و «قانون» را می‌خواندند و پس از آن به نوا و باده می‌نشستند؛ نیز یادآور می‌شود که ابن سینا بسیاری از نوشته‌هایش را بی‌آنکه کتابی در دسترس داشته باشد، حتی در اردوی جنگی، نوشت. او در همراهی علاءالدوله در لشکرکشی به سوی همدان به بیماری سخت روده‌ای دچار شد و در سال ۱۰۳۷ میلادی در همدان درگذشت. آرامگاهش در همدان در آغاز دهه ۱۳۳۰ خورشیدی به شکل بنایی نوین بازسازی شد و همچنان از نمادهای یادبود ملی است.
قانون در طب: محتوا و ماندگاری
قانون در طب در پنج کتاب سامان یافته است: کلیات تندرستی و بیماری، داروهای مفرد، بیماری‌های اندام‌ها از سر تا پا، بیماری‌هایی که همه تن را فرا می‌گیرند مانند تب‌ها و زخم‌ها، و داروهای مرکب. دستاورد اصلی آن بیش از آنکه مجموعه‌ای از کشف‌های تک‌تک باشد، نظامی روشن و منطقی بود که پزشکی جالینوسی و بقراطی، طبیعیات ارسطویی و تجربه بالینی پزشکان عربی‌نویس، از جمله محمد زکریای رازی، را به هم پیوند می‌داد. ابن سینا در این کتاب شرط‌هایی نیز برای سنجش اثر واقعی دارو برشمرد؛ از جمله آزمودن آن بر بیماری‌های ساده و بی‌عارضه و اطمینان از پایداری اثرش.
قانون در سده دوازدهم میلادی به دست ژرار کرمونایی به لاتین درآمد، به یکی از متن‌های اصلی دانشکده‌های پزشکی اروپا بدل شد و از ۱۴۷۳ به بعد بارها به چاپ رسید؛ بخش‌هایی از آن تا سده هفدهم در برخی دانشگاه‌ها تدریس می‌شد. در جهان اسلام نیز نسل‌ها بر آن شرح نوشتند و امروز هم از پایه‌های طب سنتیِ موسوم به «یونانی» در جنوب آسیاست.
در روایت‌های عامه گاه گفته می‌شود که قانون ششصد سال بی‌هیچ تغییری به کار رفت؛ این سخن اغراق است. خوانندگان پیوسته با آن چون‌وچرا می‌کردند: ابن نفیس، پزشک سده هفتم هجری، در شرحی بر قانون، دیدگاه جالینوسی گذر خون از دیواره میانی قلب را رد کرد و گذر آن از راه شش‌ها را شرح داد. عمر دراز این کتاب نشان ارزش آن به‌عنوان چارچوبی سامان‌دهنده است که پزشکان بعدی آن را آزمودند و بازنگری کردند.
فلسفه ابن سینا: شفا، انسان معلق و واجب‌الوجود
ابن سینا خود را پیش از هر چیز فیلسوف می‌دانست. «شفا» دانش‌های ارسطویی را با بیانی از آنِ خود او بازسازی می‌کند و آثار کوتاه‌تری چون «نجات» و «الاشارات و التنبیهات» نظام او را فشرده‌تر و پیراسته‌تر عرضه می‌کنند. «دانشنامه علائی» که آن را برای علاءالدوله نوشت، از نخستین آثار فلسفی به فارسی نو است و به ساختن واژگان فنی فلسفه در زبان فارسی یاری رساند.
چند اندیشه او به نقطه‌های عطف بدل شد. او میان چیستیِ یک چیز (ماهیت) و هستیِ آن (وجود) فرق نهاد و استدلال کرد که هر آنچه وجودش تنها ممکن است، سرانجام به واجب‌الوجودی وابسته است که او آن را خدا می‌دانست. در آزمون فکری مشهور «انسان معلق»، انسانی که در هوا آفریده شده، چشمانش بسته است و به هیچ چیز دست نمی‌ساید، باز هم از خودِ خویش آگاه است؛ ابن سینا این را نشانه‌ای از استقلال نفس از تن می‌دانست.
این هم‌نهاد فکری همان‌قدر که قانع کرد، برانگیخت. غزالی در «تهافت الفلاسفه» به دیدگاه‌هایی که با او پیوند داشت، مانند قدیم بودن جهان، تاخت و ابن رشد در اندلس از موضعی ارسطویی‌تر بر او خرده گرفت. در اروپای لاتینی، اندیشمندانی چون توماس آکویناس از بخش‌های ترجمه‌شده «شفا» بهره بردند. در ایران، اندیشه او در سنتی پیوسته ادامه یافت: از سهروردی و دفاع خواجه نصیرالدین طوسی از «اشارات» تا ملاصدرا در روزگار صفوی.
ایرانی، عرب یا ازبک؟ هویت ابن سینا و حافظه امروز
چون ابن سینا بیشتر به عربی می‌نوشت، اروپاییان سده‌های میانه و آغاز دوران جدید او را اغلب «پزشک عرب» می‌خواندند. این عنوان زبان دانش او را وصف می‌کرد، نه خاستگاهش را. او در جهان فارسی‌زبان سامانی زاده شد، به فارسی نثر نوشت و سراسر عمر در خدمت دودمان‌های ایرانی بود. امروز ایران، تاجیکستان و ازبکستان هر سه او را گرامی می‌دارند و زادگاهش در ازبکستان کنونی است؛ این ادعاها بیشتر بازتاب مرزهای ملی امروز بر گذشته‌ای مشترک و ایرانی‌مآب است تا رقابتی که یک طرف باید در آن پیروز شود.
در ایران یاد او به‌ویژه زنده است. روز ملی پزشک در یکم شهریور (۲۳ اوت) به پاس زادروز او گرامی داشته می‌شود، هرچند تاریخ دقیق تولدش در منابع ثبت نشده است. رباعی‌های فارسی بسیاری به نام او دست‌به‌دست می‌شود، اما پژوهشگران انتساب بیشتر آنها را قطعی نمی‌دانند. آنچه تردیدی در آن نیست، گستره اثرگذاری اوست: کمتر نویسنده‌ای را می‌توان یافت که در این همه زبان و سده، هم پزشکی و هم فلسفه را چنین شکل داده باشد.
پرسش‌های رایج
ابن سینا به چه چیزی مشهور است؟
شهرت او بیش از همه به سبب «قانون در طب» است، دانشنامه‌ای پنج‌بخشی در پزشکی که قرن‌ها در اروپا و جهان اسلام تدریس می‌شد، و نیز «شفا»، دانشنامه بزرگ فلسفی‌ای که بر اندیشه اسلامی، یهودی و مسیحی لاتینی اثر گذاشت.
ابن سینا ایرانی بود یا عرب؟
او در نزدیکی بخارا و در قلمرو فارسی‌زبان سامانیان زاده شد و تمام عمر در خدمت دودمان‌های ایرانی بود. بیشتر آثارش را به عربی، زبان بین‌المللی علم در آن روزگار، نوشت و از همین رو اروپاییان او را «عرب» می‌خواندند؛ با این همه به فارسی نیز فلسفه نوشت.
آرامگاه ابن سینا کجاست؟
او در سال ۱۰۳۷ میلادی در همدان درگذشت و همان‌جا به خاک سپرده شد. آرامگاهش در آغاز دهه ۱۳۳۰ خورشیدی به شکل بنایی نوین همراه با کتابخانه و موزه بازسازی شد و از شناخته‌شده‌ترین نشانه‌های شهر است.
کتاب قانون ابن سینا تا چه زمانی به کار می‌رفت؟
پس از ترجمه لاتینی در سده دوازدهم میلادی، کتاب درسی رایج دانشگاه‌های اروپا شد و بخش‌هایی از آن تا سده هفدهم تدریس می‌شد؛ امروز نیز در طب سنتیِ موسوم به «یونانی» در جنوب آسیا جایگاهی محوری دارد. با این همه هرگز بی‌تغییر به کار نرفت و پزشکانی چون ابن نفیس آن را نقد و اصلاح کردند.
رویدادهای کلیدی روی نقشه
- ۱۰۰۰ میلادی · ابن سینا: شاهزاده پزشکان
- ۸۷۵ میلادی · سلسله سامانیان: رنسانس ایرانی
- ۹۰۰ میلادی · محمد زکریای رازی: بزرگ‌ترین پزشک قرون وسطی
- ۱۰۰۰ میلادی · ابوریحان بیرونی: دانشمند جامع
- ۱۰۲۵ میلادی · ابن‌سینا قانون در طب را نوشت
- ۱۶۲۰ میلادی · ملاصدرا: حکمت متعالیه
روایت‌های راهنما
- AVICENNA ii. Biography — Encyclopaedia Iranica
- AVICENNA i. Introductory note — Encyclopaedia Iranica
- Ibn Sina [Avicenna] — Stanford Encyclopedia of Philosophy
- Islamic Culture and the Medical Arts: Ibn Sina (Avicenna) — U.S. National Library of Medicine