اسلام و ایران: تبادل، نهادها و دگرگونی
در فتح، گرایش دینی، دانش‌ورزی، ادبیات، امپراتوری و بحث مشروطه، تاریخ‌های ایرانی و جهان اسلام بارها یکدیگر را دگرگون کردند. این سفر به‌جای نسبت‌دادن دستاورد علمی یا فرهنگی به یک تمدن، بر کنشگران متنوع و تغییرهای نابرابر تأکید می‌کند.
شروع این روایت روی نقشه
بخش ۱
فتح عربی‌ـ‌اسلامی ایران را وارد نظم سیاسی و دینی تازه‌ای کرد، اما اسلامی‌شدن تدریجی و در هر منطقه متفاوت بود. زرتشتیان، مسیحیان، یهودیان و دیگران باقی ماندند و خود جامعه‌های مسلمان نیز متنوع شدند. جامعه‌های ایرانی طی سده‌ها هم نهادهای جهان اسلام را دگرگون کردند و هم از آنها اثر پذیرفتند.
- عرب، بخش دوم: فتح ایران — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۲
دانش‌ورزی دوره عباسی به زبان علمی عربی و مشارکت مردمانی با پیشینه‌های قومی، منطقه‌ای و دینی گوناگون متکی بود. ترجمه و پژوهش تازه در دربارها، نزد حامیان خصوصی، در کتابخانه‌ها، بیمارستان‌ها و خاندان‌های علمی انجام می‌شد. مشارکت ایرانیان چشمگیر بود، اما نه علم و نه فرهنگ جهان اسلام مالک ملی یگانه‌ای نداشت.
- خلافت عباسی — دانشنامه ایرانیکا
- بیت‌الحکمه — دانشنامه بریتانیکا
بخش ۳
فرهنگ علمی در جامعه‌های اسلامی، سنتی بزرگ به زبان عربی را در کنار رشد ادبیات کلاسیک فارسی نو دربر می‌گرفت. آثار عربی خوارزمی برای معادلات خطی و درجه دوم قواعد و برهان‌هایی منظم عرضه کرد و حساب با ارقام هندی را شرح داد. ترجمه‌های لاتینیِ دوره‌های بعد همین آثار مشخص را به ریاضیات اروپا رساندند.
- ایران، بخش هشتم: ادبیات فارسی کلاسیک — دانشنامه ایرانیکا
- خوارزمی — دانشنامه بریتانیکا
بخش ۴
فرمانروایی مسلمانان در ایبری از ۷۱۱ آغاز شد. امارت کوردوبا در ۷۵۶ شکل گرفت و عبدالرحمن سوم در ۹۲۹ خلافت را اعلام کرد. کتابخانه‌ها، صنایع، دانش و جامعه‌های دینی کوردوبا در این دوره‌های متمایز دگرگون شدند؛ درهم‌آمیختن آنها در یک تاریخ تأسیس، گذشته شهر را مبهم می‌کند.
- کوردوبا — دانشنامه بریتانیکا
بخش ۵
ادبیات فارسی نو درون جامعه‌های اسلامی و در کنار سنت علمی و ادبی گسترده عربی رشد کرد. فارسی آثار دینی، عرفانی، تاریخی و شعری را به سرزمین‌های بسیاری رساند، اما جامعه‌ها اسلام را مستقیماً از راه عربی و زبان‌های محلی متعدد نیز شناختند. میانجی‌گری فرهنگی چندگانه بود، نه اینکه در همه‌جا فقط فارسی باشد.
- زبان فارسی، بخش نخست: فارسی نو آغازین — دانشنامه ایرانیکا
- ایران، بخش هشتم: ادبیات فارسی کلاسیک — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۶
دولت صفوی از سده شانزدهم تشیع دوازده‌امامی را به نهادی تعریف‌کننده در فرمانروایی ایران بدل کرد. عالمان، مهاجران، اجبار دولتی، آیین‌ها و سازگاری‌های محلی همگی این دگرگونی را شکل دادند. این روند هویتی پایدار در سیاست و دین پدید آورد، اما تعارض‌ها و طردهایی نیز داشت که روایت‌های پیروزمندانه می‌توانند پنهان کنند.
- دودمان صفوی — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۷
در انقلاب مشروطه، اندیشمندان ایرانی با زبان‌های فکری متنوع اسلامی، اروپایی و ایرانی درباره قانون، نمایندگی، حاکمیت و محدودکردن قدرت شاه بحث کردند. روحانیان و روشنفکران عرفی دو اردوگاه ساده و یکدست نبودند. قانون اساسی حاصل کشمکش و ائتلاف سیاسی بود، نه سناریویی ناگزیر برای یک تمدن.
- انقلاب مشروطه، بخش نخست: زمینه فکری — دانشنامه ایرانیکا