عمر خیام: ریاضیدان، اخترشناس و شاعر رباعیات
عمر خیام نیشابوری کیست؟ ریاضیدان معادلات درجه سوم و گاه‌شماری جلالی، و بحث اصالت رباعیات خیام و ترجمه مشهور فیتزجرالد.
باز کردن نقشه تعاملی
عمر خیام که بود؟
غیاث‌الدین ابوالفتح عمر بن ابراهیم خیامی نیشابوری (۱۰۴۸ تا حدود ۱۱۳۱ میلادی) ریاضیدان، اخترشناس و فیلسوف ایرانی از نیشابورِ خراسان بود و نامش بیش از هر کس با رباعی فارسی گره خورده است. او در روزگار خود به‌عنوان دانشمند شهرت داشت؛ رباعیات خیام، اثری که او را جهانی کرد، مجموعه‌ای است که انتسابش هنوز محل بحث است.
در واقع با دو خیام روبه‌روییم. یکی دانشمند تاریخی است که از رساله‌هایش و گزارش کسانی که او را دیده بودند با اطمینان شناخته می‌شود. دیگری شاعر می، تردید و دم غنیمت است که در طول سده‌ها در دست‌نوشته‌ها ساخته شد و سپس با برگردان انگلیسی ادوارد فیتزجرالد در دوره ویکتوریا دگرگون شد. شناخت خیام یعنی هر دو را در نظر داشتن، بی‌آنکه یکی را در دیگری حل کنیم.
زندگی در ایران سلجوقی
خیام در سال ۱۰۴۸ میلادی در نیشابور زاده شد؛ تاریخ دقیق آن، ۱۸ مه، از زایچه‌ای می‌آید که ابوالحسن بیهقی در سده دوازدهم ثبت کرده است. نسبت «خیامی» یعنی خیمه‌دوز و شاید به پیشه پدرش اشاره داشته باشد. او نیز مانند دیگر دانشمندان روزگارش به حامیان وابسته بود. حدود سال ۱۰۷۰ در سمرقند، در پناه ابوطاهر، قاضی آن شهر، کار می‌کرد و رساله بزرگ جبرش را به او پیشکش کرد.
سپس ملکشاه سلجوقی و وزیرش نظام‌الملک او را برای کار در رصدخانه به اصفهان فراخواندند و خیام حدود هجده سال در آنجا به تهیه زیج‌های نجومی پرداخت. کشته شدن نظام‌الملک و مرگ ملکشاه در سال ۱۰۹۲ به این پشتیبانی پایان داد و سالهای پایانی عمر او، که بخشی از آن در مرو و نیشابور گذشت، کمتر مستند است. افسانه‌ای پرطرفدار خیام، نظام‌الملک و حسن صباح، بنیادگذار دولت نزاری الموت، را هم‌مدرسه‌ای‌هایی می‌داند که با هم پیمان بستند؛ اما تاریخ زندگی آنان چنین چیزی را ناممکن می‌کند.
خیام ریاضیدان
رساله خیام در «براهین مسائل جبر و مقابله» از قله‌های ریاضیات سده‌های میانه است. او بر پایه جبر خوارزمی و ریاضی‌دانان ایرانی و عرب پس از او، معادله‌ها را تا درجه سوم به گونه‌هایی منظم دسته‌بندی کرد و نشان داد هر گونه معادله درجه سوم را چگونه می‌توان از راه هندسی، با یافتن نقطه برخورد دو مقطع مخروطی مانند دایره و سهمی، حل کرد. او همچنین یادآور شد که برای معادله‌های درجه سوم راه‌حل عددی کلی نیافته است؛ مسئله‌ای که در سده شانزدهم در ایتالیا گشوده شد.
خیام در شرحی بر دشواری‌های کتاب «اصول» اقلیدس، اصل توازی را بررسید و چهارضلعی‌ای را به کار گرفت که بعدها جووانی ساکری دوباره به آن رسید؛ او درباره نظریه نسبت‌ها نیز به گونه‌ای سخن گفت که به مفهومی گسترده‌تر از عدد نزدیک می‌شد. افزون بر این، درباره حساب، نظریه موسیقی و فلسفه نوشت، از جمله رساله‌هایی کوتاه به عربی و فارسی درباره وجود و مسئله عدل الهی.
گاه‌شماری جلالی
در سال ۱۰۷۹ میلادی اخترشناسان ملکشاه گاه‌شماری خورشیدی تازه‌ای پدید آوردند که به نام لقب سلطان، جلال‌الدین، «جلالی» خوانده شد. خیام یکی از گروه دانشمندانی بود که بر آن کار کردند و سنت‌های بعدی اغلب او را سرپرست این گروه معرفی می‌کنند. این اصلاح آغاز سال، یعنی نوروز، را به اعتدال بهاری واقعی پیوند زد، به‌جای آنکه مانند گاه‌شماری کهن ۳۶۵ روزه در میان فصل‌ها جابه‌جا شود، و نیای گاه‌شماری رسمی امروز ایران و افغانستان است.
درباره دقت آن باید با احتیاط سخن گفت. اندازه‌گیری خیام از طول سال خورشیدی به مقدار امروزی بسیار نزدیک بود و چرخه‌ای ۳۳ ساله با هشت سال کبیسه، که اغلب به گاه‌شماری جلالی نسبت داده می‌شود، اندکی دقیق‌تر از قاعده گاه‌شماری گریگوری است که اروپا در ۱۵۸۲ پذیرفت. اما اینکه گاه‌شماری اصلی کبیسه‌ها را چگونه تعیین می‌کرد محل بحث است، زیرا شاید بر رصد مستقیم اعتدال تکیه داشت؛ پس نرخ‌های دقیق خطا که در نوشته‌های عامه‌پسند آمده را باید تقریبی دانست.
رباعیات: خیام به‌راستی کدام رباعی‌ها را سرود؟
هیچ شعری به خط خود خیام بر جای نمانده و هم‌روزگارانی که درباره‌اش نوشته‌اند دانش او را ستوده‌اند، نه شعرش را. کهن‌ترین رباعی‌های منسوب به او در آثاری دیده می‌شوند که چند دهه پس از مرگش، در اواخر سده دوازدهم و سده سیزدهم، نوشته شده‌اند؛ نجم‌الدین رازی، نویسنده صوفی، حدود سال ۱۲۲۳ دو رباعی از او آورد تا وی را فیلسوفی بی‌دین بخواند. از آن پس شمار رباعی‌ها رو به افزایش گذاشت: دست‌نوشته‌ای در کتابخانه بادلیان که در سال ۱۴۶۰ کتابت شده ۱۵۸ رباعی دارد و مجموعه‌های بعدی صدها رباعی را در بر می‌گیرند.
پژوهشگران بسیاری از این‌ها را «رباعیات سرگردان» می‌نامند؛ شعرهایی که به شاعران دیگر نیز نسبت داده شده‌اند و گرد نام پرآوازه خیام جمع آمده‌اند. منتقدانی چون والنتین ژوکوفسکی، آرتور کریستنسن و صادق هدایت کوشیدند هسته‌ای معتبر جدا کنند و برآوردهایشان از چند رباعی تا بیش از صد رباعی متغیر است. در میانه سده بیستم، دست‌نوشته‌هایی که ادعا می‌شد از سده سیزدهم‌اند به‌عنوان گواه کهن منتشر شدند و بعدها جعلی بودنشان آشکار شد. ایمن‌ترین داوری این است که خیام احتمالاً رباعی‌هایی سروده، اما هیچ‌کس نمی‌تواند با اطمینان بگوید کدام‌ها.
رباعیات فیتزجرالد و شهرت جهانی خیام
شهرت جهانی خیام با ادوارد فیتزجرالد آغاز شد، شاعر و دانش‌پژوه انگلیسی که فارسی را نزد دوستش ادوارد کاول آموخت. او بیشتر بر پایه دست‌نوشته ۱۴۶۰ بادلیان و رونوشتی از دست‌نوشته‌ای در کلکته که کاول برایش فرستاد، کار کرد و در سال ۱۸۵۹ «رباعیات عمر خیام» را بی‌نام و با ۷۵ رباعی منتشر کرد. کتاب فروشی نداشت تا اینکه دانته گابریل روزتی و آلجرنون سوینبرن آن را در میان کتاب‌های ارزان‌قیمت یافتند؛ از آن پس به یکی از محبوب‌ترین شعرهای زبان انگلیسی بدل شد و فیتزجرالد آن را در چند ویراست بازنگری کرد.
فیتزجرالد آشکارا آزادی عمل به خرج داد: رباعی‌ها را در هم آمیخت، آن‌ها را چون تأملات یک روز از نو چید و تصویرهایی از خود افزود. سطرهایی چون «کوزه‌ای می، قرصی نان و تو» همان‌قدر شعر اوست که شعر خیام. برگردان او تصویر غربی خیام را چون خوش‌باشی مهربان ساخت و الهام‌بخش انجمن‌های دوستداران خیام و ویراست‌های مصور بی‌شمار شد. در ایران، خوانندگان و نویسندگانی چون هدایت در او شکاک و فیلسوفی تیزبین‌تر دیدند. آرامگاه خیام در نیشابور، بنایی نوین که در سال ۱۳۴۲ خورشیدی (۱۹۶۳ میلادی) به پایان رسید، هم دانشمند را گرامی می‌دارد و هم شاعر را.
پرسش‌های رایج
عمر خیام به چه چیزی مشهور بود؟
خیام در روزگار خود به‌عنوان ریاضیدان و اخترشناس نامدار بود: معادلات درجه سوم را از راه هندسی حل کرد و در پدید آوردن گاه‌شماری جلالی در سال ۱۰۷۹ میلادی سهم داشت. امروز در جهان بیشتر به سبب رباعیات شناخته می‌شود؛ رباعی‌هایی منسوب به او که برگردان انگلیسی فیتزجرالد در ۱۸۵۹ آن‌ها را پرآوازه کرد.
آیا رباعیات واقعاً سروده خیام است؟
احتمالاً بخشی از آن، اما نه بیشترش. کهن‌ترین انتساب‌ها چند دهه پس از مرگ او پدیدار می‌شوند، دست‌نوشته‌های بعدی صدها رباعی دارند که به شاعران دیگر نیز نسبت داده شده‌اند و پژوهشگران درباره اینکه کدام‌یک قطعاً از اوست، اگر اصلاً چنین باشد، هم‌داستان نیستند.
رباعیات فیتزجرالد چقدر به متن فارسی وفادار است؟
این اثر برداشتی شاعرانه و آزاد است، نه ترجمه‌ای تحت‌اللفظی. فیتزجرالد رباعی‌ها را در هم آمیخت، ترتیبشان را دگرگون کرد و تصویرهایی از خود افزود و شعری بزرگ به انگلیسی آفرید که تنها تا اندازه‌ای بازتاب متن فارسی است.
آیا گاه‌شماری جلالی دقیق‌تر از گاه‌شماری میلادی است؟
چرخه کبیسه ۳۳ سالهای که به آن نسبت داده می‌شود اندکی دقیق‌تر از قاعده گریگوری است و گاه‌شماری امروزی ایران هر سال را با لحظه اعتدال بهاری، که به‌طور نجومی محاسبه می‌شود، آغاز می‌کند. اما شیوه کبیسه‌گیری گاه‌شماری اصلی سال ۱۰۷۹ محل بحث است و رقم‌های دقیق خطا تقریبی‌اند.
رویدادهای کلیدی روی نقشه
- ۱۰۷۰ میلادی · عمر خیام: شاعر، ریاضیدان، ستاره‌شناس
- ۸۲۰ میلادی · خوارزمی: پدر جبر
- ۱۰۳۷ میلادی · ظهور امپراتوری بزرگ سلجوقی
- ۱۰۶۷ میلادی · نظام‌الملک: وزیر بزرگ
- ۱۰۹۰ میلادی · الموت — دژ اسماعیلیان حشاشین
روایت‌های راهنما
- Khayyam, Omar i. Life — Encyclopaedia Iranica
- Khayyam, Omar ii. Poetry — Encyclopaedia Iranica
- Khayyam, Omar iv. English Translations of the Rubāʿiyāt — Encyclopaedia Iranica
- FitzGerald, Edward — Encyclopaedia Iranica
- Omar Khayyam (biography) — MacTutor History of Mathematics, University of St Andrews