جنگ ایران و عراق (۱۳۵۹ تا ۱۳۶۷): علت‌ها، مراحل اصلی و پیامدها

جنگ ایران و عراق چه بود؟

جنگ ایران و عراق از شهریور ۱۳۵۹ تا مرداد ۱۳۶۷ میان دو کشور جریان داشت. این جنگ با هجوم نیروهای عراق به فرماندهی صدام حسین به جنوب‌غربی ایران آغاز شد و با آتش‌بسی به میانجی‌گری سازمان ملل پایان یافت، بی‌آن‌که مرزها تغییر چشمگیری کند. این نبرد نزدیک به هشت‌ساله یکی از طولانی‌ترین جنگ‌های متعارف سده بیستم بود و با جنگ سنگری، یورش‌های گسترده پیاده‌نظام، حمله موشکی به شهرها، حمله به نفتکش‌ها و کاربرد مکرر سلاح شیمیایی از سوی عراق شناخته می‌شود.

در ایران این جنگ را «جنگ تحمیلی» و در ادبیات رسمی «دفاع مقدس» می‌نامند؛ حکومت صدام حسین آن را «قادسیه صدام» می‌خواند و با این نام، پیروزی اعراب بر سپاه ساسانی در نبرد قادسیه در سده هفتم میلادی را یادآوری می‌کرد. این نام‌ها نشان می‌دهد هر دولت جنگ را چگونه روایت می‌کرد و خاطره آن هنوز بر سیاست و جامعه هر دو کشور اثر می‌گذارد.

چرا عراق به ایران حمله کرد؟

اختلاف بر سر اروندرود، که عراقی‌ها آن را شط‌العرب می‌نامند، پیشینه‌ای بسیار کهن‌تر از انقلاب داشت. بر پایه قرارداد ۱۹۷۵ الجزایر، که در زمانی بسته شد که شاه از شورش کردهای عراق پشتیبانی می‌کرد، عراق پذیرفت مرز رودخانه بر خط تالوگ (ژرف‌ترین بستر) باشد و در برابر، ایران پشتیبانی از کردها را متوقف کند. بسیاری از رهبران عراق این قرارداد را امتیازی می‌دانستند که زیر فشار از آنان گرفته شده بود.

انقلاب ۱۳۵۷ موازنه را بر هم زد. ارتش ایران بر اثر پاک‌سازی‌ها و فرار نیروها ضعیف شده بود، پیوند ایران و آمریکا گسسته بود و حکومت بعثی عراق بیم داشت که شعارهای انقلابی اکثریت شیعه عراق را برانگیزد؛ رهبران ایران آشکارا خواستار سرنگونی بعثی‌ها بودند و مخالفان شیعه عراقی نیز فعال بودند. به نظر می‌رسد صدام حسین جنگی کوتاه را انتظار داشت که کنترل تمام اروندرود را به دست عراق دهد، شاید بخشی از خوزستان نفت‌خیز را به چنگ آورد و عراق را قدرت برتر خلیج فارس کند. پس از ماه‌ها درگیری مرزی، عراق در ۲۶ شهریور ۱۳۵۹ قرارداد الجزایر را باطل اعلام کرد و در ۳۱ شهریور حمله همه‌جانبه را آغاز کرد.

بحث بر سر مسئولیت جنگ سال‌ها ادامه داشت. عراق می‌گفت به تحریکات و گلوله‌باران‌های ایران پاسخ داده است. در آذر ۱۳۷۰ (دسامبر ۱۹۹۱)، گزارش دبیرکل سازمان ملل که بر پایه قطعنامه ۵۹۸ تهیه شده بود، حمله عراق در ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ را اقدامی دانست که بر پایه حقوق بین‌الملل توجیه‌پذیر نیست.

مراحل اصلی جنگ ایران و عراق

یورش عراق و بازپس‌گیری ایران، ۱۳۵۹ تا ۱۳۶۱. نیروهای عراقی پس از هفته‌ها نبرد خیابانی در آبان ۱۳۵۹ خرمشهر را گرفتند و آبادان را در محاصره قرار دادند، اما پیشروی آنان در برابر ارتش، سپاه پاسداران و نیروهای داوطلب متوقف شد. ایران در ۱۳۶۰ و ۱۳۶۱ دست به ضدحمله زد، حصر آبادان را شکست و در خرداد ۱۳۶۱ خرمشهر را آزاد کرد.

عملیات ایران در خاک عراق، ۱۳۶۱ تا ۱۳۶۶. عراق بیشتر نیروهایش را از خاک ایران بیرون کشید و آتش‌بس پیشنهاد کرد، اما رهبری ایران تصمیم گرفت جنگ را به خاک عراق بکشاند و برکناری صدام و پرداخت غرامت را خواستار شد. عملیات پیاپی به سوی بصره و در هورهای جنوبی با تلفات بسیار سنگین و دستاوردهای محدود همراه بود؛ تصرف شبه‌جزیره فاو در ۱۳۶۴ برجسته‌ترین موفقیت ایران به شمار می‌رفت. ایران بیش از همه به سپاه پاسداران و نیروهای داوطلب بسیج، از جمله در حمله‌های گسترده پیاده، تکیه داشت و عراق بر خطوط دفاعی مستحکم، توپخانه و نیروی هوایی.

دامنه جنگ گسترده‌تر شد. دو طرف در آنچه «جنگ شهرها» نام گرفت، شهرهای یکدیگر را با موشک و بمب هدف گرفتند و از ۱۳۶۳ به نفتکش‌ها در خلیج فارس حمله کردند. در ۱۳۶۶ ایالات متحده اسکورت نفتکش‌های کویتی را که پرچم آمریکا برافراشته بودند، آغاز کرد و این کار به درگیری با نیروهای ایرانی انجامید. در تیر ۱۳۶۷ ناو آمریکایی وینسنس هواپیمای مسافربری پرواز ۶۵۵ ایران‌ایر را سرنگون کرد و هر ۲۹۰ سرنشین آن جان باختند؛ آمریکا اعلام کرد این هواپیما را با هواپیمای جنگی اشتباه گرفته است، اما ایران این حمله را عمدی دانست. ایالات متحده در ۱۹۹۶ (۱۳۷۵) بی‌آن‌که مسئولیت حقوقی حادثه را بر عهده بگیرد، با پرداخت غرامت به خانواده‌های قربانیان موافقت کرد.

مرحله پایانی، ۱۳۶۷. عراق که دوباره مسلح شده بود و از اعتبارات خارجی بهره می‌برد، در بهار ۱۳۶۷ فاو و مواضع دیگری را، اغلب با پشتیبانی سلاح‌های شیمیایی، بازپس گرفت. ایران در برابر ناکامی‌های نظامی، فرسودگی اقتصادی و انزوای بین‌المللی، آتش‌بس را پذیرفت.

سلاح‌های شیمیایی در جنگ ایران و عراق

عراق از ۱۳۶۲ به بعد سلاح‌های شیمیایی، به‌ویژه گاز خردل و سپس عوامل اعصاب مانند تابون، را علیه نیروهای ایرانی به کار برد و در تیر ۱۳۶۶ شهر کردنشین سردشت را نیز بمباران شیمیایی کرد؛ بنا بر منابع ایرانی، در این حمله بیش از ۱۰۰ غیرنظامی کشته و هزاران تن مصدوم شدند. گروه‌های کارشناسی که دبیرکل سازمان ملل اعزام کرد، کاربرد این سلاح‌ها را در ۱۳۶۳ (۱۹۸۴) و در مأموریت‌های بعدی تأیید کردند. بسیاری از رزمندگان و غیرنظامیان ایرانیِ آسیب‌دیده از گاز خردل هنوز از آسیب‌های مزمن ریه، چشم و پوست رنج می‌برند؛ بنا بر آمار ایران، شمار آسیب‌دیدگان به ده‌ها هزار نفر یا بیشتر می‌رسد.

عراق سلاح شیمیایی را علیه کردهای عراقی نیز به کار برد. در حمله به حلبچه در ۲۵ اسفند ۱۳۶۶، اندکی پس از آن‌که این شهر به دست نیروهای ایرانی و پیشمرگه‌های کرد عراقی افتاد، برآورد می‌شود ۳٬۲۰۰ تا ۵٬۰۰۰ نفر، که بیشترشان غیرنظامی بودند، کشته شدند. فاجعه حلبچه هم‌زمان با عملیات انفال علیه کردهای عراق (۱۹۸۷ تا ۱۹۸۹، با اوج آن در ۱۹۸۸) رخ داد که سازمان دیده‌بان حقوق بشر آن را نسل‌کشی مستند کرده است. واکنش جهانی در آن زمان کم‌رنگ بود. اتهام‌هایی درباره کاربرد محدود سلاح شیمیایی از سوی ایران نیز در دوران جنگ مطرح شد، اما این اتهام‌ها همچنان محل مناقشه است و مستندات چندانی ندارد.

پشتیبانی خارجی و تلفات جنگ

هر دو طرف از کمک خارجی بهره‌مند بودند. عراق با وام‌های عربستان سعودی، کویت و دیگر کشورهای حاشیه خلیج فارس تأمین مالی می‌شد و بیشتر جنگ‌افزارهایش را از شوروی و فرانسه می‌خرید؛ چنان‌که اسناد از طبقه‌بندی خارج‌شده آمریکا نشان می‌دهد، ایالات متحده در ۱۹۸۲ نام عراق را از فهرست کشورهای حامی تروریسم حذف کرد و بعدها اطلاعات نظامی در اختیار بغداد گذاشت. ایران که زیر تحریم تسلیحاتی بود، از منابع گوناگونی از جمله سوریه، لیبی، کره شمالی و چین جنگ‌افزار تهیه کرد و در ماجرای ایران-کنترا در سال‌های ۱۳۶۴ و ۱۳۶۵ نیز پنهانی از آمریکا و اسرائیل سلاح خرید.

آمار تلفات نامطمئن و محل مناقشه است. برآورد کل کشته‌شدگان از چند صد هزار تا حدود یک میلیون نفر در نوسان است. آمار رسمی ایران شمار کشته‌شدگان ایرانی را حدود ۲۰۰ هزار نفر اعلام می‌کند، در حالی که برخی برآوردهای خارجی به‌مراتب بالاترند؛ برآورد کشته‌شدگان عراقی معمولاً از حدود ۱۰۰ هزار تا چند صد هزار نفر است. صدها هزار تن نیز زخمی شدند، میلیون‌ها نفر آواره شدند و ده‌ها هزار اسیر جنگی سال‌ها در اسارت ماندند و شماری از آنان تا آغاز دهه ۱۳۸۰ آزاد نشدند. خسارت وارده به شهرها، تأسیسات نفتی و اقتصاد دو کشور به صدها میلیارد دلار رسید.

قطعنامه ۵۹۸ و پایان جنگ

شورای امنیت سازمان ملل در ۲۹ تیر ۱۳۶۶ به اتفاق آرا قطعنامه ۵۹۸ را تصویب کرد. این قطعنامه خواستار آتش‌بس فوری، عقب‌نشینی به مرزهای شناخته‌شده بین‌المللی، آزادی اسیران و مذاکره با میانجی‌گری سازمان ملل شد و از تشکیل نهادی بی‌طرف برای بررسی مسئولیت آغاز جنگ سخن گفت. عراق اعلام کرد آن را اجرا خواهد کرد، اما ایران یک سال از پذیرش آن خودداری کرد، با این استدلال که قطعنامه عراق را متجاوز معرفی نکرده است.

ایران در ۲۷ تیر ۱۳۶۷ به‌طور رسمی قطعنامه را پذیرفت. آیت‌الله خمینی این تصمیم را به نوشیدن جام زهر تشبیه کرد، اما گفت آن را به مصلحت کشور پذیرفته است. آتش‌بس در ۲۹ مرداد ۱۳۶۷ برقرار شد و گروه ناظران نظامی سازمان ملل برای ایران و عراق (یونیماگ) بر اجرای آن نظارت کرد. در مرداد ۱۳۶۹، اندکی پس از حمله عراق به کویت، صدام حسین بازگشت به ترتیبات مرزی قرارداد ۱۹۷۵ را پذیرفت.

جنگ هر دو کشور را ویران کرد. در ایران، نهادهای پس از انقلاب، به‌ویژه سپاه پاسداران، را تقویت کرد و تأکید بر خودکفایی نظامی را در پی داشت؛ در عراق، بدهی‌های سنگین جنگ از جمله زمینه‌های حمله به کویت بود. بزرگداشت جان‌باختگان، رزمندگان و جانبازان شیمیایی همچنان بخش مهمی از زندگی عمومی در ایران است و خاطره جنگ در هر دو کشور بسته به دیدگاه سیاسی به شیوه‌های گوناگون تفسیر می‌شود.

پرسش‌های رایج

چه کسی جنگ ایران و عراق را آغاز کرد؟

عراق پس از ماه‌ها درگیری مرزی و خصومت متقابل، در ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ حمله‌ای همه‌جانبه به ایران آغاز کرد. گزارش دبیرکل سازمان ملل در آذر ۱۳۷۰ (دسامبر ۱۹۹۱) همین حمله عراق را اقدامی دانست که بر پایه حقوق بین‌الملل توجیه‌پذیر نبود.

در جنگ ایران و عراق چند نفر کشته شدند؟

رقم دقیقی در دست نیست. برآورد کل کشته‌شدگان از چند صد هزار تا حدود یک میلیون نفر است. آمار رسمی ایران شمار کشته‌شدگان خود را حدود ۲۰۰ هزار نفر اعلام کرده و کشته‌شدگان عراقی معمولاً بین حدود ۱۰۰ هزار تا چند صد هزار نفر برآورد می‌شوند.

قطعنامه ۵۹۸ سازمان ملل چیست؟

قطعنامه ۵۹۸ که شورای امنیت در ۲۹ تیر ۱۳۶۶ به اتفاق آرا تصویب کرد، خواستار آتش‌بس، عقب‌نشینی به مرزهای بین‌المللی و تبادل اسیران میان ایران و عراق بود. ایران در تیر ۱۳۶۷ آن را پذیرفت و آتش‌بس از ۲۹ مرداد ۱۳۶۷ برقرار شد.

آیا عراق علیه ایران سلاح شیمیایی به کار برد؟

بله. بازرسان سازمان ملل در گزارش‌هایی از ۱۳۶۳ (۱۹۸۴) به بعد کاربرد مکرر گاز خردل و عوامل اعصاب از سوی عراق علیه نیروهای ایرانی را تأیید کردند. عراق علیه غیرنظامیان کرد نیز سلاح شیمیایی به کار برد که شناخته‌شده‌ترین نمونه آن حمله به حلبچه در اسفند ۱۳۶۶ است.

رویدادهای کلیدی روی نقشه

• ۱۹۸۰ میلادی · جنگ ایران و عراق (۱۹۸۰-۱۹۸۸)
• ۱۹۷۹ میلادی · انقلاب ایران ۱۳۵۷
• ۱۹۸۸ میلادی · حمله شیمیایی حلبچه
• ۱۹۹۱ میلادی · جنگ خلیج فارس (عملیات طوفان صحرا)