فارسی نو: دربارها، دبیران و جهان ادبی مشترک
فارسی نو با دربارهای منطقه‌ای، کار دبیران، دوزبانگی عربی‌ـ‌فارسی، ترجمه و ادبیات رشد کرد. این زبان بی‌آنکه عربی یا زبان‌های محلی را محو کند، گسترش یافت و در جامعه‌های متغیر فارسی‌مآب به رسانه‌ای مشترک بدل شد.
شروع این روایت روی نقشهبخش ۱
دربار صفاری در سیستان بخشی از زمینه سیاسی آغازینی بود که شعر فارسی نو در آن حمایت علنی یافت. در حکایتی مشهور، یعقوب لیث ستایش به زبانی را می‌خواهد که بفهمد؛ اما چون این روایت دیرتر نقل شده باید با احتیاط خوانده شود. نگارش فارسی از دگرگونی گسترده اجتماعی و دبیرانه پدید آمد، نه با یک فرمان.
- صفاریان — دانشنامه ایرانیکا
- زبان فارسی، بخش نخست: فارسی نو آغازین — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۲
رونق نگارش فارسی نو با دربارهای منطقه‌ای، کار دبیران، دوزبانگی عربی‌ـ‌فارسی، ترجمه و ادبیات شکل گرفت. حمایت سامانیان اهمیتی ویژه داشت، اما عربی همچنان زبان دانش و حکومت بود. این دو زبان با یکدیگر تعامل داشتند، نه اینکه یکی به‌سادگی جای دیگری را بگیرد.
- زبان فارسی، بخش نخست: فارسی نو آغازین — دانشنامه ایرانیکا
- خراسان، بخش ششم: تاریخ در دوره طاهریان و سامانیان — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۳
رودکی در دربار سامانی توان فارسی نو را در مدح، روایت، غزل و شعر حکمی نشان داد. آنچه از آثارش باقی مانده در مقایسه با گزارش‌های متأخر درباره حجم سروده‌های او اندک است. جایگاه برجسته‌اش هم از توان شاعری و هم از نهادهایی ناشی شد که آثاری گزیده را منتقل کردند.
- رودکی — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۴
شاهنامه اثری حماسی و به‌غایت اثرگذار به فارسی نو بخشید، اما فردوسی در زبانی ادبی می‌نوشت که پیش از او شکل گرفته بود. در زبان او واژه‌های عربی هست، هرچند اغلب از بسیاری گونه‌های ادبی هم‌عصر کمتر است. ماندگاری فارسی حاصل کار جامعه‌ها، دربارها، دبیران، شاعران، خوانندگان و انتقال پیوسته بود.
- فردوسی، بخش نخست: زندگی — دانشنامه ایرانیکا
- زبان فارسی، بخش نخست: فارسی نو آغازین — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۵
فارسی در سراسر آسیای مرکزی و جنوبی به یکی از زبان‌های مهم دربار، دیوان، تاریخ‌نگاری و ادبیات بدل شد. در هند با سانسکریت، عربی، زبان‌های ترکی و زبان‌های بومی بسیار تعامل داشت و میراثی پایدار در ادب و واژگان برجا گذاشت. گسترش آن حاصل دولت‌ها و شبکه‌های متغیر بود، نه جایگزینی همه زبان‌های محلی.
- هند، بخش چهاردهم: ادبیات فارسی — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۶
شعر عمدتاً فارسی مولوی در آناتولی سده سیزدهم پدید آمد؛ محیطی چندزبانه که مهاجرت و حمایت سلجوقی آن را شکل داده بود. مثنوی و دیوان غزلیات او قالب‌های ادبی فارسی را با تعلیم پیوسته عرفانی پیوند دادند. استقبال جهانیِ بعدی از این آثار به سنت‌های نسخه‌نویسی، شرح، اجرا و ترجمه وابسته است.
- مولوی، جلال‌الدین — دانشنامه ایرانیکا