اشکانیان و روم: نبرد، تماس و تفسیر
اشکانیان و روم سده‌ها بر سر آسیای غربی رقابت کردند. رویارویی آن‌ها راه‌هایی برای تماس پدید آورد، اما روایت‌های متأخر درباره میتراس، مغانِ میلاد و جشن‌های زمستانی نیازمند جدایی دقیق‌ترِ شاهد از تفسیرند.
شروع این روایت روی نقشه
بخش ۱
با گسترش قدرت اشکانی به میان‌رودان، ناحیه فرات به مرزی متغیر میان خواست‌های اشکانی و رومی بدل شد. دیپلماسی، پادشاهی‌های تابع، کشمکش‌های دودمانی و جنگ، همگی این رابطه را شکل دادند. این مرز دیواری ساده میان دو تمدن نبود؛ شهرها و دربارهای آن در جهان‌های هم‌پوشانِ یونانی، ایرانی، آرامی و رومی عمل می‌کردند.
- اشکانیان، بخش سوم: روابط خارجی — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۲
در نبرد حَرّان در ۵۳ پیش از میلاد، تیراندازان سواره و سواران زره‌پوشِ سورنا سپاه مهاجم و بسیار بزرگ‌ترِ کراسوس را شکست دادند. رساندن پیوسته تیر و تحرک سواران اشکانی، پیاده‌نظامی را که برای نبرد نزدیک آموزش دیده بود درمانده کرد. آمار تلفات در منابع باستانی یکسان نیست؛ پس نتیجه راهبردی از هر عدد دقیقی استوارتر است: کراسوس کشته شد، سپاهش از هم پاشید و حَرّان نامدارترین شکست روم از اشکانیان شد.
- حَرّان — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۳
مهرپرستی رومی نام ایرانیِ میتراس را به کار می‌برد و آگاهانه پیوندهایی ایرانی برای خود نمایش می‌داد. اما این امر نشان نمی‌دهد که سربازان رومی آیینی دست‌نخورده را از ایرانِ اشکانی به غرب برده باشند. ایرانیکا تأکید می‌کند که پژوهشگران درباره تداوم این آیین با پرستش ایرانیِ مهر اجماع ندارند؛ بسیاری از پژوهش‌های جدیدتر، اسرار میتراس را آفرینشی رومی می‌دانند که عناصری ایرانی را برگزیده و از نو ساخته است.
- مهرپرستی رومی — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۴
در ۴۰ پیش از میلاد، لشکرکشی اشکانی به سوریه و یهودیه رسید و آنتیگونوس را در برابر هیرودیس بر تخت نشاند؛ روم سه سال بعد هیرودیس را بازگرداند. این رویداد، سیاست اشکانی را بخشی از گذشته نزدیکِ منطقه‌ای می‌کند که انجیل متی بعدها در آن نوشته شد؛ اما زمینه سیاسی به‌تنهایی هویت دیدارکنندگان شرقیِ انجیل را تعیین نمی‌کند.
- اشکانیان، بخش سوم: روابط خارجی — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۵
متی از «مغان از مشرق» سخن می‌گوید که پس از دیدن ستاره‌ای می‌آیند. متن نه شمار آنان را سه می‌داند، نه شاه می‌خوانَدشان، نه پارت را نام می‌برد و نه آنان را کاهنان زرتشتی معرفی می‌کند. قرار دادنشان در زمینه‌ای اشکانی یا ایرانی، یکی از تفسیرهای تاریخیِ ممکن از واژه‌ای شرقی در عصر اشکانی است، نه داده‌ای که خود روایت میلاد عرضه کند.
- مغان — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۶
یلدا، آیین‌های میانه زمستان در ایران، مهرپرستی رومی و کریسمس مسیحی هر یک در گذر زمان دگرگون شده‌اند. شباهت در تصویرهای خورشیدی و فصلی، زنجیره‌ای مستقیم از یلدا به مهر و سپس کریسمس را ثابت نمی‌کند. بررسی ایرانیکا از مهرپرستی رومی بر محل اختلاف بودنِ تداوم ایرانی تأکید دارد و شرح آن از آیین‌های زمستانی ایران، لایه‌های گوناگونِ رسم‌ها را نشان می‌دهد، نه نهادی واحد و پیوسته.
- مهرپرستی رومی — دانشنامه ایرانیکا
- چله — دانشنامه ایرانیکا