اصفهان: پایتختی چندلایه، شهری زنده
اصفهان نه به صورت شهری یکپارچه و پیوسته از ۳۰۰۰ پیش از میلاد، بلکه از دل آبادی‌های گوناگون، دودمان‌ها، ویرانی‌ها و بازسازی‌ها رشد کرد. طرح‌های سلجوقی و صفوی بناهایی کم‌نظیر بر جا گذاشتند، اما تاریخ شهر فتح، کوچ اجباری، محاصره و سازگاری‌های بعدی را نیز در بر می‌گیرد.
شروع این روایت روی نقشهبخش ۱
باستان‌شناسی از سکونت کهن در منطقه اصفهان خبر می‌دهد، اما مدرکی برای وجود یک شهر واحد و پیوسته از ۳۰۰۰ پیش از میلاد در دست نیست. در اواخر دوران باستان، جی و آبادی یهودیه دو مرکز مهم همسایه بودند و شهر دوره اسلامی از پیوند دگرگون‌شونده آنها پدید آمد. جغرافیا به دادوستد کمک کرد، اما سرنوشتی شهری و یکسره پیوسته را رقم نزد.
- اصفهان ۴: دوره پیش از اسلام — دانشنامه ایرانیکا
- اصفهان — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۲
سلجوقیان در سده یازدهم اصفهان را پایتخت شاهنشاهی کردند. در مسجد جامع، گنبدهای نظام‌الملک و تاج‌الملک و صحن چهارایوانی حاصل تجربه‌های پیاپی‌اند، نه طرحی که یکباره پدید آمده باشد. فرمانروایان بعدی نیز به مجموعه افزودند و مسجد به گواهی از دوره‌های گوناگون معماری اسلامی ایران بدل شد.
- اصفهان ۱۰: بناهای تاریخی — دانشنامه ایرانیکا
- مسجد جامع اصفهان — مرکز میراث جهانی یونسکو
بخش ۳
تیمور در ۱۳۸۷ اصفهان را گرفت. پس از شورش علیه پادگان او، سپاهش دست به کشتار زد. رقم مشهور هفتاد هزار قربانی، عددی در روایت یک وقایع‌نگار متأخر است، نه سرشماری قابل راستی‌آزمایی؛ برج‌های سر نیز هم به خشونت فتح تعلق دارند و هم به زبان هراس‌افکنانه منابع. شهر باقی ماند، اما سخن‌گفتن از تداوم نباید رنج ساکنانش را محو کند.
- اصفهان — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۴
شاه عباس در ۱۵۹۸ پایتخت صفوی را به اصفهان برد و در جنوب شهر قدیم مجموعه‌ای سلطنتی گسترش داد. میدان بزرگ کاخ، مسجدها، بازار، باغ‌ها، آیین‌های درباری، چوگان، تجارت و مجازات عمومی را به هم پیوند می‌داد. این طرح گسترش و جهت‌دهی تازه به شهری موجود بود، نه ساختن شهری کاملاً نو از هیچ.
- اصفهان ۱۰: بناهای تاریخی — دانشنامه ایرانیکا
- میدان امام اصفهان — مرکز میراث جهانی یونسکو
بخش ۵
عالی‌قاپو، سردر قیصریه، مسجد شیخ لطف‌الله و مسجد شاه چهار سوی نقش‌جهان را شکل می‌دهند. طرح میدان دربار، نیایش و دادوستد را در مجموعه‌ای سنجیده کنار هم نشاند. یونسکو این مجموعه را به سبب معماری و طراحی شهری‌اش ثبت کرده است؛ اهمیت آن به اندازه و کارکرد مستندش وابسته است، نه رتبه‌بندی در برابر همه میدان‌های جهان.
- اصفهان ۱۰: بناهای تاریخی — دانشنامه ایرانیکا
- میدان امام اصفهان — مرکز میراث جهانی یونسکو
بخش ۶
پل الله‌وردی‌خان مجموعه سلطنتی را از فراز زاینده‌رود به محله‌های جنوبی پیوند می‌داد. دو طبقه آن هم برای رفت‌وآمد و تنظیم آب به کار می‌آمد و هم جای گردهمایی بود؛ چهارباغِ نزدیک نیز باغ‌ها، نهادها و خانه‌ها را سامان می‌داد. این چشم‌انداز برنامه‌ریزی‌شده هم نمایش درباری بود و هم فضای زندگی شهری، هرچند دسترسی و تجربه همه گروه‌های شهر یکسان نبود.
- اصفهان ۱۰: بناهای تاریخی — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۷
محاصره ۱۷۲۲ قحطی، بیماری و تسلیم شاه سلطان حسین را در پی آورد. اصفهان جایگاه پایتخت مؤثر شاهنشاهی را از دست داد و بناهایش در دوره‌های بعد بی‌توجهی، دگرگونی و مرمت را تجربه کردند. با این همه، شهر مسکون و از نظر اقتصادی فعال ماند. اصفهان امروز نه تابلویی دست‌نخورده از عصر صفوی است و نه شهری که تاریخش با محاصره پایان یافته باشد.
- اصفهان — دانشنامه ایرانیکا
- دودمان صفوی — دانشنامه ایرانیکا